რენატა სალეცლი

თავისუფლების ნადავლი: ფსიქოანალიზი, ფემინიზმი და იდეოლოგია სოციალიზმის დაცემის შემდეგ

მთარგმნელი: ნესტან მღებრიშვილი

 

 

პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობა

ეროვნული იდენტობა ასრულებს იმ საფუძვლის როლს, რომელზეც მორალური უმრავლესობის სპეციფიკური იდეოლოგიაა დამოკიდებული. ეს არის მორალური უმრავლესობა, რომელსაც ვხვდებით როგორც სლოვენიასა და ხორვატიაში, ასევე აღმოსავლეთ ევროპის სხვა ქვეყნებშიც. თუმცა, მას არ აქვს ისეთივე მნიშვნელობა, როგორიც მორალურ უმრავლესობას დასავლეთში. მისი სტრუქტურული როლის გათვალისწინებით, სოციალიზმში მორალური უმრავლესობა დემოკრატიული და ანტი-ტოტალიტარული იყო – მისი ხმა იყო ოპოზიციური ხმა. მის მიერ ხელისუფლების კრიტიკაში უპირატესობა ენიჭებოდა მორალურ აჯანყებას ნამდვილი სოციალისტური რეჟიმის წინააღმდეგ. ამგვარად, იგი ხაზს უსვამდა განსხვავებას სამოქალაქო საზოგადოებასა (რომლის სახელითაც თავად საუბრობდა) და ტოტალიტარულ სახელმწიფოს შორის, როგორც განსხვავებას მორალსა და კორუფციას შორის. დაბრუნება ქრისტიანულ ღირებულებებთან, ოჯახი, „სიცოცხლის უფლება“ და ა.შ. წარმოჩენილი იყო, როგორც აჯანყება ამორალური სოციალისტური ხელისუფლების წინააღმდეგ, რომელიც კომუნიზმის კონცეფციის სახელით რთავდა სახელმწიფოს ნებას, ნებისმიერი ფორმით ჩარეულიყო მოქალაქის პირად ცხოვრებაში.

პარადოქსულად, აღმოსავლეთის მორალური უმრავლესობა, მიუხედავად თავისი ოპოზიციური როლისა, საკუთარ დასავლურ ანალოგთან შედარებით უფრო სოციალისტურია, ვიდრე კონსერვატიული. მაშინ, როდესაც ეს უკანასკნელი ხასიათდება ანტი-სოციალისტური საბაზრო იდეოლოგიით, რომლის ფარგლებშიც ხალხი, პირველ რიგში, საკუთარ თავზეა პასუხისმგებელი და სახელმწიფო არ არის მათი კეთილდღეობის დამცველი, ახალი პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობა, ორგანული ეროვნული იდეოლოგიის სახელით, ხელახლა ამყარებს კავშირს სოციალისტურ მემკვიდრეობასთან. როდესაც იგი ეროვნული წევრობისა და ქრისტიანული ღირებულებების განმტკიცებას მოითხოვს, ეს მორალური უმრავლესობა იმასაც უსვამს ხაზს, რომ ჩვენ არ უნდა დავნებდეთ უსულო კაპიტალიზმს – რომ ჩვენ უნდა შევქმნათ სახელმწიფოს მიერ მხარდაჭერილი ეროვნული პროგრამა.

დასავლურ და პოსტ-სოციალისტურ მორალურ უმრავლესობებს შორის განსხვავებას თვალსაჩინოს ხდის მათი განსხვავებული შეხედულებები აბორტის საკითხის შესახებ. ჩვენ პირველ რიგში უნდა აღვნიშნოთ ის, რომ ყოფილ იუგოსლავიაში, ისევე, როგორც აღმოსავლეთ ევროპული ქვეყნების უმრავლესობაში, აბორტი იყო ლეგალიზებული და ადვილად ხელმისაწვდომი ყოველი ქალისათვის. მართლაც, იგი ხშირად ყოფილა შობადობის კონტროლის ერთადერთი ხელმისაწვდომი ფორმა. თუმცა, სოციალიზმის დროს, აბორტი აღიქმებოდა არა როგორც ქალთა უფლება, თავად განეგოთ საკუთარი სხეულები, არამედ როგორც აუცილებელი „ბოროტება“. სახელმწიფომ აბორტი ლეგალური გახადა იმიტომ, რომ არალეგალური აბორტების თავიდან აცილება სურდა. მას სურდა სამუშაო ძალაში ქალების შენარჩუნებაც. ამავდროულად, სახელმწიფო ინარჩუნებდა აბორტის რეგულირების ძალაუფლებას მოსახლეობრივი პოლიტიკის სასარგებლოდ. მაგალითად, ჩამოყალიბდა სპეციალური კომიტეტები აბორტების მისაღებად და დასამტკიცებლად. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კომიტეტებისაგან ნებართვის მიღება მხოლოდ და მხოლოდ ფორმალობა იყო, სახელმწიფოს მიზანი იყო ქალთა დამცირება მათთვის იმის შესახსენებლად, თუ ვინ ფლობდა ძალაუფლებას მათ სხეულებზე. ამგვარი დამცირება გვხვდებოდა საავადმყოფოებშიც, სადაც აბორტები კეთდებოდა: ქალები საათობით ელოდნენ თავიანთ რიგს, სამედიცინო პერსონალი ეუხეშებოდა მათ, ისინი ხანდახან ანესთეზიასაც კი არ იღებდნენ და ა.შ. როგორც ლორენს ჰენრი ტრაიბი მიგვითითებს, ადამიანები, რომლებიც სოციალიზმის ფარგლებში აბორტის წინააღმდეგნი იყვნენ, „მსჯელობდნენ არა დაუბადებელი ბავშვის სიცოცხლის უფლების თვალსაზრისით, არამედ დედის ვალდებულების თვალსაზრისით, შეესრულებინა საკუთარი „ბუნებრივი“ როლი საზოგადოებაში, როლი ბავშვების გაჩენისა. მათ სწამდათ, რომ სოციალისტურ სახელმწიფოს ჰქონდა უფლება, ამ როლის წყალობით სამუშაო ძალის „ბუნებრივი“ ზრდა განეცადა“ (ტრაიბი, 1990: 56).

სოციალისტურმა სახელმწიფომ აბორტი ორ ცნობილ შემთხვევაში აკრძალა. 1936 წელს იოსებ სტალინმა საბჭოთა კავშირში აბორტი უკანონო ორი ათწლეულით გახადა, ხოლო 1966 წელს ჩაუშესკუმ აბორტი სასტიკად აკრძალა რუმინეთში. სტალინის წინააღმდეგობა აბორტის მიმართ დაფუძნებული იყო მის მოსაზრებაზე, რომ სოციალიზმმა აბორტის გამომწვევი პრობლემები გადაჭრა. სტალინის აზრით, აუცილებელი იყო, რომ საბჭოთა ქალებს „შეესრულებინათ საკუთარი ბუნებრივი როლი“ და „ეჩუქებინათ ერისათვის გმირების ახალი ჯგუფი“. სტალინის სიტყვებით, ქალი „დედაა… იგი შობს სიცოცხლეს და ეს არის არა პირადი, არამედ უდიდესი საზოგადოებრივი მნიშვნელობის მატარებელი საკითხი“ (ტრაიბი, 1990: 56). ჩაუშესკუს მიერ აბორტის აკრძალვა გამოიწვია მისმა მცდელობამ, გაეზარდა მოსახლეობა და ამგვარად გაეძლიერებინა რუმინეთის სახელმწიფო. შესაბამისად, სოციალიზმის ფარგლებში, აბორტის აკრძალვა და ლეგალიზება იყო ნაწილი კომუნისტური ტენდენციისა, ემართათ ხალხი. აბორტი, პირველ რიგში, დაშვებული იყო არალეგალური აბორტების თავიდან აცილების გზით „საჯარო ჰიგიენის“ სამართავად, ხოლო მისი აკრძალვა მოსახლეობის კონტროლის მცდელობა იყო.

ამ თვალსაზრისით, ქალები სახელმწიფოსაგან განსაკუთრებულ ყურადღებას იღებდნენ, მაგრამ მხოლოდ და მხოლოდ მათი შესაძლებლობის გამო, გაეჩინათ შვილები. თუმცა, დედების როლები შეზღუდული იყო; სოციალისტურმა სახელმწიფომ ბავშვების განათლებისა და მათი ერთგულ კომუნისტებად ჩამოყალიბების „ვალდებულება“ თავისთვის შეინახა. სახელმწიფო არ ენდობოდა მშობლებს და სწორედ ამიტომ, იგი გამუდმებით ერეოდა ოჯახურ ცხოვრებაში, საკუთარ თავზე იღებდა ბავშვების თავისუფალი დროის ორგანიზებას და ა.შ.

როგორც ვხედავთ, სოციალიზმის ფარგლებში სოციალიზირების სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი პროცესი და ოჯახისადმი უნდობლობა, როგორც სოციალიზირების საშუალება, პარადოქსულად შეესაბამებოდა ტრადიციული პატრიარქალური იდეოლოგიის ელემენტებს (დედის როლის გაღმერთება და ა.შ.). რა იყო სინამდვილეში პატრიარქალური იდეოლოგიის ამ ელემენტების სტატუსი? როგორც ნაციონალიზმი, რომელიც ოფიციალურად არ არსებობდა, თუმცა, მიუხედავად ამისა, შეფარულად მაინც მოქმედებდა, პატრიარქალური მბრძანებლობაც, რომელიც ოფიციალურად დასრულებული იყო, ჯერ კიდევ წარმოადგენდა ვარაუდს პოლიტიკური დისკურსის ფარგლებში. მაშასადამე, პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობისათვის სულაც არ იყო რთული, პატრიარქატი ახლებურად წარმოეჩინათ და „ბუნებრივ“ სქესობრივ როლებთან დაბრუნება აღეწერათ, როგორც აქამდე „ამორალურ“ საზოგადოებრივ რეჟიმში მორალურობის შემოტანის მცდელობა.

ამ „ახალი“, პოსტ-სოციალისტური მორალის მოთხოვნა აყენებს კითხვას: რამდენად უჭერენ მას მხარს ქალები? არიან თუ არა ქალები ნაციონალისტური და აბორტის მოწინააღმდეგე მოძრაობის ფრონტის ხაზზე? სინამდვილეში, პოსტ-სოციალიზმის ფარგლებში ქალები კაცებთან შედარებით ნაკლებად არიან ჩართულნი აბორტის მოწინააღმდეგე მოძრაობასა და ნაციონალისტურ პარტიებში. ძალიან ცოტა ქალი თუ ქადაგებს მეტი მორალისა და ნაკლები აბორტის საჭიროების შესახებ. რა თქმა უნდა, მორალური უმრავლესობის მოძრაობაში ქალთა ჩართულობის ამგვარი ნაკლებობა კავშირშია იმ მარგინალურ როლთან, რომელსაც ქალები პოსტ-სოციალისტურ საზოგადოებებში ასრულებენ. თუმცა, ისმის ამგვარი კითხვაც: არის თუ არა პოსტ-სოციალისტური, რეგრესული იდეოლოგიების წარმატება დამოკიდებული ქალთა დაუსწრებლობაზე საზოგადოებრივ ცხოვრებაში? ამ კითხვის საპასუხოდ იულია კრისტევა დამაფიქრებელ მოსაზრებას გამოთქვამს:

უახლესი კვლევები იმ ლოგიკის შესახებ, რომელიც საბჭოთა საზოგადოებასა და გარდამავალ პერიოდს (რომელსაც უკვე მწარედ უწოდებენ „კატასტროიკას“) უდევს საფუძვლად, გვაჩვენებს, თუ რამდენად შეუძლია გადარჩენის საჭიროებების რუდიმენტულ დაკმაყოფილებაზე დაფუძნებულ საზოგადოებას, თავისუფლების წყურვილისათვის ზიანის მიყენების ხარჯზე წაახალისოს ქალების რეგრესული, სადო-მაზოხისტური მიდრეკილებები და მათი გათავისუფლების გარეშე მიანდოს მათ სტაგნაციის შექმნა, პარარელიგიური მხარდაჭერისა სტატუს ქვოსათვის, რომელიც ადამიანის ელემენტარულ უფლებებს ანადგურებს.

(კრისტევა, 1993: 34)

ჩემი აზრით, კომუნისტური საზოგადოება ქალთა „სადო-მაზოხისტური მიდრეკილებების“ განსაკუთრებულ ფორმას კი არ ახალისებდა, არამედ ენდობოდა საზოგადოებაში უკვე ფესვგადგმულ პატრიარქატს. რა თქმა უნდა, საქონლის უკმარისობა აიძულებდა ქალებს, უამრავი საათი გაეტარებინათ საყიდლებზე, ხოლო კაცების მიერ საოჯახო საქმიანობასა და ბავშვების აღზრდის პროცესში ჩართულობის ნაკლებობა იწვევდა იმას, რომ ქალები ორმაგ სამუშაოს ასრულებდნენ, ერთს სამსახურში, ხოლო მეორეს – სახლში. თუმცა, ამ თვალსაზრისით, ქალები სოციალისტური ქვეყნებიდან არც ისე ძალიან განსხვავდებოდნენ დასავლელი ქალებისაგან. მართლაც, კონსუმერიზმი დასავლელ ქალებსაც აიძულებს, თავისუფალი დროის უდიდესი ნაწილი საყიდლებზე სიარულში გაატარონ, საოჯახო საქმიანობა კი ყველაზე დემოკრატიულ საზოგადოებებშიც ქალთა ტვირთია. განსხვავება აღმოსავლეთ ევროპულ და დასავლურ საზოგადოებებს შორის აღმოსავლეთ ევროპის მიერ პატრიარქალური მბრძანებლობის პრობლემის აღიარების უარყოფაში მდგომარეობს. ისევე, როგორც კომუნისტურმა იდეოლოგიამ წაშალა პატრიარქალური მბრძანებლობის პრობლემა, დღევანდელი პოსტ-სოციალისტური საზოგადოებებიც შლიან სქესობრივი უთანასწორობის საკითხს. პოსტ-სოციალისტები ისე იქცევიან, თითქოს ქალთა გათავისუფლება მათთვის პრობლემას სულაც არ წარმოადგენს. ერთადერთი პოლიტიკური ძალა, რომელიც ქალთა სტატუსს ყურადღებას უთმობს, არის ნაციონალისტური მემარჯვენეობა, თუმცა, რა თქმა უნდა, მათი უმთავრესი ინტერესია, დაეხმარონ ქალებს თავიანთი „ბუნებრივი“ მისიის ხელახლა აღმოჩენაში.

1980-იან წლებში აბორტის შეზღუდვის შესაძლებლობა პირველად ქრისტიანულ-ნაციონალისტურმა ოპოზიციამ წამოაყენა, თუმცა, იმ თვალსაზრისით, რომელიც სრულიად უცნობი იყო აბორტის მოწინააღმდეგე დასავლური მოძრაობებისათვის. დასავლურ ქვეყნებში ცნობილი, ტრადიციული „მორალური უმრავლესობა“ აბორტს ეწინააღმდეგება არა იმ საფრთხის გამო, რომელსაც იგი ერისათვის წარმოადგენს, არამედ იმ ქრისტიანული ღირებულებებიდან გამომდინარე, როგორებიცაა სიცოცხლის ხელშეუხებლობა, ჩასახვის წმინდა მნიშვნელობა და ა.შ.; სწორედ აქედან გამომდინარეობს ის მოსაზრებაც, რომ აბორტი მკვლელობაა. სლოვენიასა და ხორვატიაში მორალური უმრავლესობის მიერ აბორტის წინააღმდეგობა დაკავშირებულია მათ მტკიცებასთან, რომ აბორტი წარმოადგენს საშიშროებას ერისათვის. აბორტის, როგორც ადამიანობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულისა და ერის მიმართ არსებული საფრთხის გამოხატულებების დაკავშირება ქმნის იდეოლოგიას, რომლის ფარგლებშიც სლოვენებისა და ხორვატების მხარდაჭერა აბორტთან წინააღმდეგობის სინონიმი ხდება. ყოფილი ხორვატიული ოპოზიციის მტკიცება, რომ „ჩანასახიც ხორვატია“, ცხადყოფს, რომ მოსაზრება აბორტის შესახებ იქნება მოსაზრება ერის მომავლის შესახებაც. ერის მიმართ საფრთხის შესახებ ამგვარი ფანტაზიების შექმნა იმ პოლიტიკური ბრძოლის ფარგლებში უნდა აღიქმებოდეს, რომელსაც ისინი წარმოშობს. სტრატეგია მდგომარეობს შემდეგში: ტოტალიტარიზმის შინაგანი პოლიტიკური საფრთხე უნდა გარდაიქმნას გარეგან ეროვნულ მუქარად, რომლის თავიდან აცილებაც შესაძლებელია მხოლოდ და მხოლოდ შობადობის ზრდით – სხვაგვარად რომ ვთქვათ, აბორტის უფლების შეზღუდვით. ამგვარად წარმოიქმნება ჰიპოთეზა, რომ კარგი სლოვენობა ან კარგი ხორვატობა, პირველ რიგში, კარგ ქრისტიანობას ნიშნავს, რამეთუ ეროვნული საფრთხის თავიდან აცილება მხოლოდ და მხოლოდ ქრისტიანული მორალის ერთგულებითაა შესაძლებელი.

პოსტ-სოციალისტურმა მორალურმა უმრავლესობა მოახდინა ხელახალი ინტერპრეტირება კავშირისა „ჩანასახსა“ და „სიცოცხლეს“ შორის; სწორედ ამ კავშირზეა დაფუძნებული დასავლური მორალური უმრავლესობის იდეოლოგია. მოსაზრება, რომლის თანახმადაც ჩანასახი ადამიანია, რომელსაც აბორტის დროს კლავენ, პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობის შემთხვევაში „ერის სიკვდილის“ გამოსახულებასთანაა დაკავშირებული. ამას ფონად გასდევს ეროვნული იდენტიფიცირების მნიშვნელობის მოსაზრება: ადამიანის სიცოცხლეს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმიტომ, რომ იგი ეროვნულ ერთობას მიეკუთვნება. აბორტის დაშვებით, ჩვენ არა მხოლოდ ვკლავთ ადამიანს, არამედ ვშლით ჩვენს ეროვნულ სუბსტანციას – საბოლოო ჯამში, ჩვენ ვკლავთ ერს.

დასავლური მორალური უმრავლესობის იდეოლოგიის თანახმად, აბორტი თავს ესხმის „პიროვნულობასაც“. როგორც კრისტინ ლუკერი ამბობს, მორალური უმრავლესობა ამტკიცებს, რომ „პიროვნულობა „ბუნებრივი“, თანდაყოლილი, მემკვიდრეობით მიღებული უფლებაა და არა საზოგადოებრივი, პირობითი და დანიშნული“ (ხაზგასმა გვხვდება ორიგინალში) (ლუკერი, 1984: 157). როდესაც ჩანასახი განიხილება, როგორც ადამიანი, წარმოიქმნება გამოსახულება, რომელშიც აბორტი ჩვენს საკუთარ პიროვნულობას უქმნის საფრთხეს. პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობაც სწორედ ამ გამოსახულებას ეყრდნობა, როდესაც აბორტს ერის მიმართ არსებულ საფრთხესთან აკავშირებს; გამომდინარე იქიდან, რომ მათი იდეოლოგიის თანახმად, ეროვნული იდენტობა სრულიად განგვსაზღვრავს, ჩვენი საკუთარი იდენტობა და პიროვნულობა საფრთხის ქვეშ დგება მაშინ, როდესაც აბორტი დაშვებულია.

პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობა ეწინააღმდეგება იმ როლსაც, რომელსაც ქალი სოციალისტური რეჟიმის ფარგლებში ასრულებდა. ერთი მხრივ, პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობის იდეოლოგია იყენებს ქალთა რთულ ცხოვრებას სოციალიზმის ფარგლებში, ხოლო მეორე მხრივ, იგი დედობის პრობლემას ეხება. პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობა სოციალიზმს აღიქვამს სისტემად, რომელიც აქვეითებდა დედობას და არ აძლევდა ქალს საშუალებას, „ყოფილიყო ქალი“, რაც იმას ნიშნავს, რომ თუკი ქალს ქალობა სურს, მას მხოლოდ და მხოლოდ დიასახლისობისა და დედობის არჩევა შეუძლია. აქ პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობა იმავე ხერხებით თამაშობს, რომლებითაც მისი დასავლური ანალოგი და სქესობრივ როლებს ბუნებრივ მოცემულობებად ამყარებს. ამას უკავშირდება ის მოსაზრებაც, რომლის თანახმადაც აბორტი უკიდურესად „არაბუნებრივი“ რამაა, რამეთუ იგი ქორწინებისა და სექსის ბუნებრივ შედეგს – გამრავლებას ეწინააღმდეგება.

როდესაც მორალური უმრავლესობა ჩანასახს ადამიანად წარმოაჩენს და იყენებს გამოსახულებებს ჩვილისმაგვარი ჩანასახებისა, რომლებიც თავიანთი დედების სხეულებიდან გამოგლეჯილნი იტანჯებიან, იგი ქმნის განსაკუთრებული ხასიათის „წარმოსახვით იდენტიფიცირებას ჩანასახთან“. ამის მამოძრავებელი მოსაზრება ისაა, რომ ადამიანი, ჩვენი მსგავსი არსება, აბორტმა მოკლა. როგორც მარკ ბრახერი ამბობს:

აბორტის ამგვარი გამოხატულებების მეშვეობით, ბევრი ადამიანი ჩანასახზე თავდასხმას აღიქვამს, როგორც საფრთხეს საკუთარი მთლიანობისათვის სხეულებრივი ეგოს დონეზე… დანაწევრების გამოსახულებები თავს ესხმის მათი იდენტობის სხეულებრივ ბირთვს. შესაბამისად, ჩანასახის მოშორების გამოსახულებების მეშვეობით, ეს ადამიანები ეჯახებიან ღრმა გრძნობას თავიანთი რადიკალური წუნისა; ეს გრძნობა დაფუძნებულია ადრეულ მენომონიკურ ნაკვალევებზე, რომლებიც მათი ჩვილი სხეულის მიერ ქაოსისა და დანაწევრების გამოცდილებისგანაა დატოვებული; ლაკანი ამტკიცებს, რომ სწორედ ეს გამოცდილება აწესებს ადამიანთა საბოლოო (წარმოსახვით) შეხებას სიკვდილის ცნებასთან.

(ბრახერი, 1993: 114)

იყენებს რა იგივე ლოგიკას, პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობა კიდევ უფრო შორს მიდის, როდესაც აბორტს ჩვენს ეროვნულ იდენტობაზე თავდასხმად და ერის შესაძლო სიკვდილში შეტანილ წვლილად წარმოაჩენს. აქ, შესაძლოა, კავშირი დამყარდეს ტკბობის ქურდობასთანაც, რომელიც ეროვნული იდენტობის ჩვენებურ აღქმას დავუკავშირე. მორალური უმრავლესობა „არჩევანის მომხრე“[1] მოძრაობას შიდა მტრად აღიქვამს, მტრად, რომელიც ჩვენს ეროვნულ სუბსტანციას ჩვენი ერის პოტენციური წევრების მოშორებით იპარავს.

ეროვნული საფრთხის ამგვარი იდეოლოგიის ფარგლებში, ქალები ცხადდებიან როგორც დამნაშავეებად, ასევე მსხვერპლებადაც. ხორვატიის ყოფილი ოპოზიციური პარტიებიდან ყველაზე ძლიერმა, ხორვატიულმა დემოკრატიულმა კავშირმა (რომელმაც ძალაუფლება 1990 წელს, პირველი თავისუფალი არჩევნების შემდგომ მოიპოვა), იმდენად შორს შეტოპა, რომ ხორვატიული ერის ტრაგედია საჯაროდ გადააბრალა ქალებს, პორნოგრაფიასა და აბორტს. „ეს სამეული კლავს, ანდაც – აბრკოლებს პატარა ხორვატების დაბადებას, იმ სიწმინდისა, რომელიც ღმერთმა ჩვენს საზოგადოებასა და სამშობლოს მოუვლინა“. ხორვატიული მორალური უმრავლესობა ქალებს, რომელთაც ოთხი შვილი მაინც არ გაუჩენიათ, „მდედრობით ეგზჰიბიციონისტებად“ მიიჩნევს, რამეთუ მათ არ შეუსრულებიათ „თავიანთი უნიკალური, წმინდა ვალდებულება“. ქალები, რომლებიც ნებისმიერი მიზეზით წყვეტენ, გაიკეთონ აბორტი, მკვლელებად და ერის სასიკვდილო მტრებად ცხადდებიან, ხოლო გინეკოლოგებს, რომლებიც მათ ამ „მომაკვდინებელ“ საქმეში ეხმარებიან, ყასბებად და მოღალატეებად მიიჩნევენ.

მაშ, ქალებს დამნაშავედ ცნობენ; თუმცა, ამავდროულად, ისინი აბორტთან დაკავშირებული, ზედმეტად ლიბერალური კანონების მსხვერპლებადაც მიიჩნევიან. პოსტ-სოციალისტური მორალური უმრავლესობის იდეოლოგები ამომავალ წერტილად მიიჩნევენ იმ მოსაზრებას, რომ შვილების რაოდენობის თავისუფალი არჩევანი ადამიანის აუცილებელი უფლებაა და რომ საზოგადოება ვალდებულია, ჰქონდეს მოსახლეობრივი პოლიტიკა, რომელიც საშუალებას აძლევს ხალხს, ჰყავდეთ შვილების სასურველი რაოდენობა. მაშასადამე, ამ იდეოლოგებს სწამთ, რომ სახელმწიფო, რომელიც პრიორიტეტს აბორტის უფლებას ანიჭებს, საკუთარ მოქალაქეებს ამ მეორე უფლებას ართმევს – შვილების სასურველი რაოდენობის ყოლისა. ამ შემთხვევაში, ნამდვილი მსხვერპლები ქალები არიან. ქალის შესახებ ამგვარი ფანტაზია დაფუძნებულია მოსაზრებაზე, რომ ქალსა და ერს ერთი და იგივე სურვილი აერთიანებთ: შობა. ამ „ძირითად“ ქალურ სურვილს გადამეტებული ქალური სიამოვნება (juissance) უპირისპირდება: მაშინ, როდესაც დედებს აღმერთებენ, ქალებს, რომლებსაც თავიანთი „ბუნებრივი“ მისია ავიწყდებათ, ნამატად მიიჩნევენ. ქალთა ამ უკანასკნელი ჯგუფის სიამოვნება აბორტის აკრძალვით უნდა რეგულირდებოდეს. თუკი ქალი დედობით განისაზღვრება, მაშინ აბორტი თავდასხმაა მის არსზე; ამავდროულად, იგი თავდასხმაა ერის არსზეც, რამეთუ, ამ იდეოლოგიის თანახმად, ეროვნული ერთობა მზარდი მოსახლეობის ეროვნული დედობრივი სურვილით განისაზღვრება.

ეროვნული საფრთხის იდეოლოგები იმავე ლოგიკას მოიხმობენ, რომელიც ჩაუშესკუმ გამოიყენა, როდესაც ჟურნალისტმა ჰკითხა, იყო თუ არა რუმინელებისათვის საზღვარგარეთ მოგზაურობის აკრძალვა ადამიანის უფლებების დარღვევა. ჩაუშესკუს პასუხი ის იყო, რომ რადგან ადამიანის ყველაზე მნიშვნელოვანი უფლება საკუთარ ქვეყანაში ცხოვრების შესაძლებლობაა, საზღვარგარეთ მოგზაურობის აკრძალვა ამ უფლების გარანტიაა. ეროვნული საფრთხის იდეოლოგებიც სწორედ ამგვარად გამოხატავენ თავისუფალი აბორტის უფლების შეზღუდვის სურვილს უბრალოდ გაძლიერებად ადამიანის უფლებისა, იყოლიოს შვილების სასურველი რაოდენობა.

ეროვნული საფრთხის იდეოლოგია ხორვატიაში ანტისემიტიზმის სპეციფიკურ ფორმასაც წარმოქმნის, რომელიც დაკავშირებულია ეროვნულ კონფლიქტთან ხორვატებსა და სერბებს შორის. პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია, ხაზი გავუსვათ, რომ სერბები თავიანთ თავს თავიანსავე მითოლოგიაში „ებრაელებად“ მიიჩნევენ, იუგოსლავიის უპირატეს ერად. სერბი ფილოსოფოსის, ჯოვან რაშკოვიჩის მიხედვით, „სერბები ყოველთვის ტრაგიკული ბედისწერის მქონე ერი იყო, ერთგვარი ღმერთის ნაცია“, რომელმაც კოსოვოში თავისი „წმინდა ქვეყანა“ დაკარგა. ამიტომ, სერბები კოსოვოს პრობლემას თავიანთი წმინდა მიწისათვის ბრძლის ფარგლებში განიხილავენ, რომელიც სერბთა ერთობის აკვვნად მიიჩნევა. ამგვარად, ალბანელთა მოსახლეობა ყოველთვის ემიგრანტებად მიიჩნევა, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ემიგრაცია შუა საუკუნეებში მოხდა და ალბანელები, სავარაუდოდ, რეგიონში ბევრად ადრე მცხოვრები ილირიელების შთამომავლები არიან. ხორვატთა ანტისემიტიზმს სერბების მიერ თავიანთი თავების იუგოსლავიის ებრაელებად წარმოჩენა აძლიერებს. ხორვატიულ მითოლოგიაში ებრაელები და სერბები ერთად არიან ჩართულნი შეთქმულებაში ხორვატთა ერის წინააღმდეგ. ტრადიციული, ანტისემიტური ხატი ებრაელისა, როგორც მევახშისა, ქვეშქვეშა მატყუარისა, რომელიც სხვათა შრომით ხეირობს, ერთიანდება სერბის გამოსახულებაში, ეროვნული მტრისა, რომელიც ხორვატიულ სუვერენიტეტს საფრთხეს უქმნის. იმას, რომ ეს ანტისემიტიზმი ეროვნულ ბრძოლაში სრულიად ახირებულად გამოიყენება, თავად სერბები ამტკიცებენ. ერთი მხრივ, ისინი აცხადებენ, რომ იუგოსლავიის ებრაელები არიან და ამგვარად აძლიერებენ ხორვატთა ანტისემიტიზმს, ხოლო მეორე მხრივ, „ებრაელებს“ მტრებად თავად სერბები მოისაზრებენ (როგორც უკვე ცხადია, თუკი მათი ორი მტრის, ალბანელებისა და სლოვენების გამოსახულებებს დააკავშირებთ, სწორედ ებრაელს მიიღებთ).

ორ წარმოდგენილ იდეოლოგიას – სერბულ „ავტორიტარულ პოპულიზმსა“ და პოსტ-სოციალისტურ, ნაციონალისტურ მორალურ უმრავლესობას – შორის არსებული საერთო წერტილი ისაა, რომ ორივე მათგანი გვთავაზობს კოლექტიურ ფანტაზიას, რომლის ქვეტექსტიც შემდეგია: „ჩვენ ერის ერთადერთი დამცველი ვართ“. თუმცა, ნაციონალიზმისა და კომუნიზმის ახალი ნაზავის გასაგებად, რომელიც პოსტ-სოციალისტურ ქვეყნებში ჩნდება, ჩვენ უნდა გავითვალისწინოთ ის, რომ კომუნისტური რეჟიმების ფარგლებში, განსაკუთრებით – სტალინიზმის დროს, ნაციონალიზმი ყოველთვის არსებობდა, თუმცა, შეფარულად. მხოლოდ კომუნიზმის მეტად ლიბერალური ფორმების გამოჩენასთან ერთად, 1970-იანებსა და 1980-იანებში მოხდა ის, რომ ნაციონალიზმი აღსანიშნავად ნაკლებად იყო წარმოდგენილი, როგორც ვარაუდი პოლიტიკური დისკურსის ფარგლებში. სწორედ ამიტომ, თანამედროვე ნაციონალისტებისათვის სტალინისტები უფრო მიმზიდველნი არიან, ვიდრე ბრეჟნევისა და გორბაჩოვის მსგავსი კომუნისტები. კომუნისტებისა და ნაციონალისტების ახალი კოალიციის (მაგალითად, სერბეთსა და რუსეთში) წარმატებიდან იმ დასკვნის გამოტანაა შესაძლებელი, რომ როდესაც ადამიანები გარკვეულ პოლიტიკურ დისკურსთან იდენტიფიცირდებიან, ფანტაზია იმაზე დიდ როლს ასრულებს, ვიდრე იდეოლოგიური მნიშვნელობა.

ახლა ჩვენ უნდა დავუბრუნდეთ თეორიულ კითხვას იმის შესახებ, თუ როგორ ჩამოვაშოროთ ერთმანეთს პოლიტიკური დისკურსის ორი შრე: მისი იდეოლოგიური მნიშვნელობა და ფანტაზია, რომელიც მისი ვარაუდის ფუნქციას ასრულებს. პირველ თავში მე ხაზი გავუსვი იმას, რომ როდესაც ადამიანები გარკვეულ პოლიტიკურ დისკურსთან იდენტიფიცირდებიან, ისინი იდენტიფიცირდებიან მის ვარაუდთან, გამოუხატავი ფანტაზიების ისეთი დონით, რომელიც მათში სიამოვნების ეკონომიას განსაზღვრავს. ორი წარმოდგენილი დისკურსი – ავტორიტარი პოპულისტი და მორალური უმრავლესობა – გვთავაზობს შესაძლებლობას, მეტად ვიკვლიოთ ამ იდენტიფიცირების ლოგიკა. პოლიტიკური იდენტიფიცირების უჩინარი პროცესის ამგვარ კვლევაში მე მივენდობი თანამედროვე ფრანგულ ლინგვისტიკას და მის კრიტიკას სასაუბრო ქმედების თეორიისა.

[1] Pro-choice.