კაპიტალიზმის კვლავწარმოების და განვითარების მარქსისტ-ფემინისტური ანალიზი. მარიაროზა დალა კოსტა

მთარგმნელი: გიორგი კობახიძე

დღეს, კვლავწარმოების სფერო, კაპიტალისტური წარმოების ყველა თავდაპირველ ცოდვას ამჟღავნებს. რა თქმა უნდა, კვლავწარმოება პლანეტარული თვალსაზრისით უნდა განვიხილოთ. განსაკუთრებით საყურადღებოა ის ცვლილებები, რომლებიც საზოგადოების დაბალი ფენების ფართო სექტორში მიმდინარეობს, როგორც განვითარებულ კაპიტალიზმში, ასევე მესამე სამყაროს მზარდ მოსახლეობაში. ჩვენ პლანეტარულ ეკონომიკაში ვცხოვრობთ და კაპიტალისტური დაგროვება, მისი უწყვეტი ვალორიზაციისთვის სასიცოცხლო რესურსებს, ისევდაისევ, ანაზღაურებული და აუნაზღაურებადი შრომისგან იღებს. ეს უკანასკნელი, პირველ რიგში, როგორც განვითარებულ, ასევე მესამე სამყაროს ქვეყნებში, სოციალურ კვლავწარმოებაში ჩართული შრომისგან შედგება[1].
სოციალური „უმწეობა“ ან „უბედურება“, რომელსაც მარქსი პოლიტეკონომიის თვითმიზნად[2] მიიჩნევდა, ყველგან ფართოდ განხორციელდა. მაგრამ, ბედნიერების საკითხი რომ გვერდზე გადავდოთ – ოღონდ, არა მისი შეუძლებლობის მითის გასაძლიერებლად – მომეცით საშუალება ხაზი გავუსვა იმას, თუ რამდენად წარმოუდგენელია დღეს იმის მტკიცება (მარქსისტულ ანალიზს რომ თავი დავანებოთ), რომ კაპიტალისტურ განვითარებას პლანეტისთვის რაიმე სახის საყოველთაო კეთილდღეობის მოტანა შეუძლია.
დღეს, სოციალური კვლავწარმოება, ისე როგორც არასდროს, გადატვირთულია კაპიტალისტური დაგროვების კანონებით: უწყვეტი და მზარდი ექსპროპრიაცია (მიწის, როგორც წარმოების საშუალების „პრიმიტიული“ ექსპროპრიაციიდან, რომელიც ინგლისში მეთექვსმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეებით თარიღდება, საარსებოდ აუცილებელი, პიროვნული და კოლექტიური უფლებების ექსპროპრიაციამდე); საზოგადოების მზარდი დაყოფა ურთიერთწინააღმდეგობრივ იერარქიებად (კლასობრივი, სქესობრივი, რასობრივი და ეროვნული ნიშნის მიხედვით, რაც ანაზღაურებულ მუშახელს აუნაზღაურებელ, დაუსაქმებელ, დამონებულ მშრომელს უპირისპირებს); უთანასწორობის და განუზღვრელობის მუდმივი წარმოება (სადაც ქალი, როგორც რეპროდუქტორი, კიდევ უფრო გაურკვეველი ბედისწერის მსხვერპლია, ვიდრე ნებისმიერი ანაზღაურებული მუშა. განსაკუთრებით, თუ ის რომელიმე შევიწროვებული რასის ან ერის წევრია. ამ შემთხვევაში ის უფრო ღრმა ჩაგვრას განიცდის); სიმდიდრის წარმოების გამუდმებული პოლარიზაცია (სიმდიდრის მზარდი კონცენტრაცია) და სიღარიბის წარმოება (რაც სულ უფო ფართოდ ვრცელდება).
როგორც მარქსი წერს „კაპიტალში“:
ბოლოს, ის კანონი, რომელიც მუდამ იცავს წონასწორობას შეფარდებითს ჭარბმოსახლეობასა, ანუ სამრეწველო სარეზერვო არმიასა, და დაგოვების მოცულობასა და ენერგიას შორის, მიაჯაჭვავს მუშას კაპიტალს უფრო მტკიცედ, ვიდრე ჰეფესტოს ურომ მიაჯაჭვა პრომეთე კლდეს. ეს კანონი განაპირობებს სიღატაკის დაგროვებას, რომელიც კაპიტალის დაგროვებას შეესაბამება. მაშასადამე, სიმდიდრის დაგროვება ერთ პოლუსზე არის იმავე დროს დაგროვება სიღატაკის, შრომითი ტანჯვის, მონობის, უვიცობის, გაველურების და მორალური დაღმასვლისა მოპირისპირე პოლუსზე, ე.ი. იმ კლასის მხარეზე, რომელიც თავის საკუთარ პროდუქტს კაპიტალის სახით აწარმოებს.[3]
ეს ეხება არამხოლოდ იმ მოსახლეობას, რომელსაც მეცხრამეტე საუკუნის ინდუსტრიულმა რევოლუციამ გადაუარა. ის [ზემოთ მოყვანილი ციტატა] კიდევ უფრო ზუსტია დღევანდელ დღეს, მიუხედავად იმისა, თუ სად გაივლის კაპიტალის დაგროვება – ქარხანაში, პლანტაციაში, კაშხალში, მაღაროში თუ ხალიჩების საქსოვ საამქროში, სადაც არც თუ ისე იშვიათად ვხვდებით მონურ პირობებში მშრომელ ბავშვებს.
მართლაც, კაპიტალისტური დაგროვება ვრცელდება სამყაროში წარმოებისა და კვლავწარმოებისთვის შრომის ექსტრაგირების გზით, შრეებად დაყოფის პირობებში, და ამგვარად, სრულდება მონობის აღდგენით. უახლესი აღრიცხვის მიხედვით, ორას მილიონ ადამიანზე მეტი დღეს მონურ პირობებში შრომობს.[4]
ევროპაში, პრიმიტიული დაგროვების პერიოდში აღმოცენებული და პოლიტიკური ძალაუფლებების მხარდაჭერით ზურგგამაგრებული ეკონომიკური ძალები მიზნად ისახავდნენ საზოგადოებასთან მიმართებაში პიროვნების ღირებულების დაკნინებას, მის იზოლირებულ, ღირებულებებისგან დაცლილ ინდივიდად გარდაქმნას და ფიზიკურად გადარჩენისთვის იძულებითი შრომის სათავსოდ ქცევას. ამ ეკონომიკური ძალების მიერ ამოქმედებული მაკროპროცესები და ოპერაციები დღესაც პლანეტარული მასშტაბით ჩრდილავენ ადამიანთა კვლავწარმოებას.
კაპიტალმა, მისი ისტორიის პირველ ფაზაში უშუალოდ შრომის კვლავწარმოების შესაძლებლობის მიმართ გამოვლენილი განურჩევლობა, საუკუნეების მერე, მხოლოდ ნაწილობრივ (ხოლო დღეს მზარდად მერყევად) გამოისყიდა კეთილდღეობის სახელმწიფოების შექმნით. ამჟამად, მთავარმა საფინანსო სააგენტოებმა, საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა (IMF) და მსოფლიო ბანკმა, საკუთარ თავზე აიღეს მთლიანობაში კეთილდღეობის და ეკონომიკური პოლისების საზღვრების ხელახალი დადგენა, როგორც განვითარებული, ასევე განვითარებადი ქვეყნებისათვის. (იტალიაში ახლახანს მიღებული ეკონომიკური და სოციალური კეთილდღეობის, სოციალური დაზღვევის ზომები, სწორედ იმ სხვადასხვა „სტრუქტურული მორგებების“ გეგმებს ეხმაურება, რომლებიც მესამე სამყაროს არაერთ ქვეყანაში ხორციელდება.) შედეგად კი ვიღებთ მსოფლიოს მოსახლეობის მზარდად ვრცელ სექტორს, რომელიც განწირულია გადაშენებისთვის, რადგან კაპიტალის ვალორიზაციის მოთხოვნებისთვის ისინი ზედმეტად, ან გამოუსადეგარად ითვლებიან.
მეთხუთმეტე საუკუნის მიწურულს, ექპროპრირებულთა წინააღმდეგ მოქმედმა სისხლიანმა კანონმდებლობამ, ღარიბთა მასობრივი ჩამოხრჩობა, წამება, დადაღვა და დატყვევება გამოიწვია. შესაბამისად, დღეისათვის, დედამიწის ჭარბი ან შეუსაბამოდ გაწვრთნილი მოსახლეობა გაჟლეტილია სიცივითა და შიმშილით, როგორც აღმოსავლეთ ევროპაში, ასევე განვითარებული დასავლეთის სხვადასხვა ქვეყანაში („მეტი კუბო, ნაკლები აკვანი რუსეთში“)[5] ისინი იხოცებიან შიმშილით და ეპიდემიებით აფრიკაში, ლათინურ ამერიკაში და სხვაგან: სიკვდილი გამოწვეულია ფორმალურად გამოცხადებული ომით, პირდაპირ ან ირიბად ნებადართული გენოციდით, სამხედრო ან პოლიციური რეპრესიებით. გადაშენების სხვა ვარიანტი მდგომარეობს, გადარჩენის შეუძლებლობის ნიადაგზე ჩადენილ, ინდივიდუალურ ან ერთობლივ თვითმკვლელობაში. (ნიშანდობლივია, რომ 1993-94 წლების იტალიური პრესის ცნობების მიხედვით, ქვეყანაში თვითმკვლელობის მრავალი შემთხვევა გამოიწვია უმუშევრობამ, ან იმ ფაქტმა, რომ ერთადერთი შემოთავაზებული სამუშაო კრიმინალურ ჯგუფში გაწევრიანებაა. ინდოეთში, ნარმადას ხეობის „ტომობრივმა ხალხმა“ დახრჩობის გზით სიკვდილისთვის მზადყოფნა გამოაცხადა, იმ შემთხვევაში, თუ კაშხალზე გაგრძელდება სამუშაოები, რაც გაანადგურებს მათ ბუნებრივ საცხოვრებელს და შესაბამისად, მათი გადარჩენის და კულტურული იდენტობის საფუძველს.)[6]
უკანასკნელი საზარელი სიახლე ამ გადაშენების კამპანიაში მომდინარეობს წინააღმდეგობის იმ უკიდურესი მაგალითიდან, რომელსაც საკუთარი სხეულის ნაწილთა გამყიდველები აწარმოებენ. (იტალიაში, სადაც ორგანოების გაყიდვა აკრძალულია, პრესისა და ტელევიზიის ცნობების მიხედვით, 1993-94 წლებში, იყო შემთხვევები, როდესაც ადამიანები, ფულის ნაკლებობის გამო, ცდილობდნენ საკუთარი სხეულის ნაწილების გაყიდვას. გაჩნდა ცნობები იმის შესახებ, თუ როგორ აყვავდა სრულიად ლეგალური ბერკეტების მქონე კრიმინალური ორგანიზაციები ორგანოებით აკრძალული ვაჭრობის ხარჯზე. ორგანოებს ისინი მსხვერპლთა გატაცებით (ხშირად ქალების ან ბავშვების), ან ყალბად შვილად აყვანის გზით მოიპოვებდნენ.)
ახლახან, ამ საკითხის გარშემო ევროპარლამენტმა გამოძიება დაიწყო.[7] ქალთა სხვადასხვა ქსელი ცდილობს ნათელი მოფინოს ამ დანაშაულებს და საბოლოოდ აღკვეთოს ისინი. სწორედ აქ აღნიშნავს, ინდივიდუალის ღირებულების უარყოფაზე დაფუძნებული კაპიტალისტური განვითარება საკუთარ გამარჯვებას; ზედმეტი, ან ყოველ შემთხვევაში გამოუსადეგარი სამუშაო ძალის ინდივიდუალური პატრონი, პირდაპირი მნიშვნელობით, ნაწილებად იჭრება, იმისათვის, რომ აღდგეს იმ ადამიანთა სხეულები, რომელთაც სიცოცხლის უფლების ყიდვა შეუძლიათ.
პრიმიტიული დაგროვების ეპოქაში, როდესაც ინგლისში თავისუფალი ანაზღაურებული მშრომელი იწრთობოდა, მონობა კანონმდებლობით ნებადართული იყო.[8] მიწის უკანანო და ძალადობრივი ექსპროპრიაციის გზით, ფეოდალი ბატონების მიერ შექმნილ მაწანწალებს ისე ეპყრობოდნენ, თითქოს მათ მაწანწალად ყოფნა „ნებაყოფლობით“ აირჩიეს. ნაბრძანები წესდების მიხედვით, ყველა, ვინც შრომაზე უარს იტყოდა, „იქცეოდა იმ ადამიანის მონად, რომელმაც ის სიზარმაცეში ამხილა.“[9] თუ ინგლისში ღარიბების მონებად ქცევა შედარებით შეზღუდულად მიმდინარეობდა, მალევე კაპიტალმა მონობას ბევრად უფრო ფართო მასშტაბი შესძინა და ამერიკასა და კარიბის რეგიონთან მონათვაჭრობის გზით, აფრიკა დაცალა ევროპის მოსახლეობის ექვივალენტური რაოდენობის მაცხოვრებლებისგან.
მონობა გაქრობისგან შორს დგას, ის რჩება კაპიტალიზმის უხსენებელ და ფარულ მუდმივობად. დიდი საფინანსო სააგენტოების მიერ პლანეტის ფართო ნაწილისთვის თავს მოხვეული სიღარიბე მთლიან ოჯახებს მიაჯაჭვავს მონურ პირობებში მუშაობას, რათა მათ ვალები გაისტუმრონ. მშრომელები იძულებულნი არიან იმუშაონ მონურ პირობებში ცხოველთა ფერმებში, პლანტაციებში და მაღაროებში. ბავშვები იძულებულნი არიან იმუშაონ მონურ პირობებში ხალიჩების საქსოვ საამქროებში. ქალებს იტაცებენ, ან მოტყუებით ამუშავებენ სექსის ინდუსტრიაში. თუმცა, ეს მხოლოდ რამდენიმე მაგალითია. საგულისხმოა, რომ მონობის პრობლემა არასამთავრობო ორგანიზაციებმა წამოწიეს ვენაში 10-12 ივნისს გამართულ ფორუმზე, რომელიც ადამიანების უფლებათა შესახებ გაეროს 1993 წლის 14-25 ივნისის მსოფლიო კონფერენციას უსწრებდა წინ.
პრიმიტიული დაგროვების პერიოდში, როდესაც დიადმა ექსპროპრიაციებმა თავისუფალ ანაზღაურებად შრომას მისცა დასაბამი, ისტორიამ ნახა სქესობრივი გენოციდის ყველაზე დიდი შემთხვევა – კუდიანებზე ნადირობა, რომელიც სხვა ზომებთან ერთად, პირდაპირ ქალებზე იყო მიმართული და შესაბამისად, საფუძვლიანად შეუწყო ხელი სამუშაო ძალის წარმოებასა და კვლავწარმოებაში, არათავისუფალი და აუნაზღაურებელი მშრომელი ქალის ჩამოყალიბებას.[10] ქალს, რომელსაც წინარე ეკონომიკისთვის დამახასიათებელი წარმოების და საარსებო საშუალებები ჩამოერთვა, რომელიც ფართოდ გამოირიცხა არაფაბრიკული წარმოების ველიდან და რომელსაც წაერთვა წვდომა ფაბრიკული წარმოების მიერ შემოთავაზებულ სამუშაოზე, გადარჩენისათვის მხოლოდ ორი შესაძლებლობა დარჩა: ქორწინება ან პროსტიტუცია. იმ ქალთათვისაც კი, რომლებმაც მოახერხეს სახლის გარეთ რაიმე სახის სამუშაოს პოვნა, იმ დროისათვის, პროსტიტუცია წარმოადგენდა ოჯახის დაბალი შემოსავლის და დაბალი ხელფასების შევსების საშუალებას. საინტერესოა, რომ პროსტიტუცია ქალთათვის მასობრივ სავაჭრო პრაქტიკად იქცა სწორედ იმ პერიოდში. შეიძლება ითქვას, რომ მანუფაქტურის პერიოდში, ინდივიდუალური პროლეტარი ქალი იმთავითვე მეძავად ყოფნისთვის იბადებოდა.[11]
იმ პერიოდში, ქალისათვის სახელფასო ეკონომიკაში აუნაზღაურებელ მშრომელად ყოფნის გამოუვალმა, წინააღმდგობრივმა მდგომარეობამ, გასაქანი მისცა არამხოლოდ მასობრივ პროსტიტუციას,[12] არამედ ამავე მოვლენის ხელახალ დაბადებას დღევანდელი ეკონომიკური პოლიტიკის კონტექსტში. თუმცა, დღეს ის უფრო ფართო მასშტაბით გვხვდება და მოქმედებს იმისათვის, რომ აწარმოოს მოგება მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მზარდი ინდუსტრიისთვის – სექსის ინდუსტრიისთვის. ამან მსოფლიო კოალიციას ტრეფიკინგის წინააღმდეგ ბრიუსელში სქესობრივი ექსპლუატაციის წინააღმდეგ მსოფლიო კონვენციის შემუშავებისკენ უბიძგა (მაისი1993). კოალიციის წევრი ქალები ასევე იმაზეც მუშაობდნენ, რომ კონვენცია გაეროს მიეღო, ხოლო ეროვნულ მთავრობებს რატიფიცირება მოეხდინათ.
სხვათაშორის, საერთაშორისო ველზე, ორგანიზებული კრიმინალის მიერ ქალთა სქესობრივი ექსპლუატაცია სულ უფრო საგანგაშოა. ამ ორგანიზაციებმა უკვე ჩამოიყვანეს აფრიკელი და აღმოსავლეთ-ევროპელი ქალები იტალიაში მეძავებად მუშაობისთვის. ისინი პროსტიტუციით ექსპლუატაციის შესანიღბად მრავალ ხერხს იყენებენ – მაგალითად, ცოლებით ვაჭრობა კატალოგებში, „სექსტურიზმი“ ეგზოტიკურ ადგილებში – და ეს ხერხები კარგად არის ცნობილი. კოალიციის ბრალდებათა მიხედვით, რამდენიმე ქვეყანა უკვე ნებაყოფლობით იყენებს „სექსტურიზმის“ სხვადასხვა ფორმას ეროვნული შემოსავლის შესავსებად. ცალკეული ქალებისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების წყალობით, დაწყებულია მოკვლევა იმის თაობაზე, თუ რა წვლილი მიუძღვის უშუალოდ სახელმწიფოს, მეორე მსოფლიო ომის დროს, ქალების იძულებაში ემუშავათ მეძავებად ჯარისკაცებისთვის.
კაპიტალიზმში ქალის მდგომარეობა ძალადობით იბადება (ისევე, როგორც თავისუფალი ანაზღაურებული მშრომელი დაიბადა ძალადობის შედეგად); ის ერწყმება კუდიანთა სამგლოვიარო კოცონს და ინარჩუნებს საკუთარ თავს ძალადობით.[13] მოსახლეობის კვლავწარმოების თანამედროვე კონტექსტში, ქალი მსოფლიო დონეზე განიცდის სიღარიბის ძალადობრივობას (სახლში მისი აუნაზღაურებელი პასუხისმგებლობა, შრომის გარე ბაზარზე მას სუსტ აგენტად აქცევს). ეკონომიკური რესურსების ნაკლებობის გამო, ის ასევე განიცდის ორგანიზებულ პროსტიტუციაში მოტყუებით ჩაბმის მზარდ საშიშროებას. განვითარების სულ უფრო საბრძოლო ხასიათი კიდევ უფრო ამძიმებს ქალის მდგომარეობას და ზრდის მის წინააღმდეგ ძალადობის პრაქტიკასა და სააზროვნო ლოგიკას.[14] სამაგალითო შემთხვევას წარმოადგენს ის მოვლენა, რომ ყოფილ იუგოსლავიაში, ომის დროს ჩადენილი გაუპატიურებები ეთნიკურ გაუპატიურებებად ითვლებოდა.
იმ მაკრო-ოპერაციებიდან, რომლებმაც პრიმიტიული დაგროვების პერიოდში, კაპიტალისტურ სისტემას გასაქანი მისცა, მე მხოლოდ რამდენიმე ვახსენე. არანაკლებ მნიშვნელოვანია სხვა ოპერაციები[15], რომლებიც ასევე შეიძლება დღეს წარმოვადგინოთ, როგორც იმ კლასობრივი ურთიერთობის ხელახალი დაფუძნება მსოფლიო მასშტაბით, რომელზეც დგას კაპიტალისტური განვითარება. თუმცა, ლაკონურობის შესანარჩუნებლად, მათ აქ არ შევეხებით. სხვა სიტყვებით, საუბარია მშრომელთა დანაწევრების მუდმივყოფაზე, რომელიც მათ განცალკევებასა და ერთმანეთის წინააღმდეგ მომართვას ეფუძნება და რომელსაც მშრომელებს შრომის სქესობრივი განაწილების მეშვეობით ახვევენ თავს.
ამგვარ მსჯელობას ერთ ძირითად დებულებამდე მივყავართ: კაპიტალისტური განვითარება, ადამიანებზე მისი გავლენის გათვალისწინებით, არასდროს ყოფილა იოლად შენარჩუნებადი. ამის გასაგებად, საკმარისია დავინახოთ კაპიტალიზმი იმ ადამიანთა თვალით, რომლებსაც ის კლავდა და კლავს. კაპიტალიზმის დაბადება, მის წინაპირობად კაცობრიობის დიდი ნაწილის მსხვერპლშეწირვას მოითხოვდა – მასობრივ განადგურებებს, შიმშილისა და სიღარიბის წარმოებას, მონობას, ძალადობას და შიშს. მისი გაგრძელება იმავე წინაპირობას მოითხოვს. განსაკუთრებით ქალისთვის, კაპიტალისტური განვითარება არასდროს ყოფილა მდგრადი. მან ქალი სახელფასო ეკონომიკაში აუნაზღაურებელ მუშახელად ყოფნის გაუსაძლის წინააღმდეგობაში მოაქცია და ამგვარად, წაართვა ავტონომიური არსებობის უფლება. მდგრად ეკონომიკებზე დაკვირვებისას – რომლებსაც მუდმივ ალყაში აქცევს, ძირს უთხრის და გადატვირთავს კაპიტალისტური განვითარება – დავინახავთ, რომ კაპიტალისტური განვითარება შეუჩერებლად ართმევს ქალს მიწას და წყალს, რომლებიც მთლიანი საზოგადოების შენარჩუნებისთვის, ძირითად საარსებო და საწარმოო საშუალებებს წარმოადგენენ.
მიწის ექსპროპრიაციამ მსოფლიოს ყურადღება 1994 წლის იანვარში მიიქცია, როდესაც მექსიკაში ჩიაპასის მკვიდრები აჯანყდნენ. მედიამ ვერ აიცილა თავიდან ამ მოვლენების გაშუქება იმ მნიშვნელოვანი როლის გამო, რომელიც მექსიკას დასავლეთის ძალებთან ჩრდილოეთ ამერიკის თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმების დადებისას მიეცა. ნათელი გახდა ექსპროპრიაციის მეშვეობით სიმდიდრის და ამავდროულად სიღატაკის წარმოების გარყვნილი თავნებურობა. ასევე საგულისხმოა, რომ ექსპროპრიაციის საზარელმა შედეგებმა 1991 წლის ნოემბერს[16], ქალთა მოქმედების დღის წესრიგი 21-ის შემდგენელებს, ქალთათვის საკვებსა და მიწაზე გარანტირებული წვდომის დაჟინებული მოთხოვნისკენ უბიძგა.
ამავე დროს, კაპიტალისტური გაფართოების პროცესმა – ამ შემთხვევაში მწვანე რევოლუციამ – მესამე სამყაროს გარკვეულ რეგიონებში, დასაბამი მისცა მდედრობითი სქესის ემბრიონების შერჩევით აბორტებს და მდედრობითი სქესის ჩვილთა მასობრივ მკვლელობას: სქესობრივი გენოციდიდან პრევენციულ განადგურებამდე.[17]
არამდგრადი განვითარების საკითხმა განსაკუთებული აქტუალობა იმ მტკიცებულებების გამოჩენასთან ერთად შეიძინა, რომლებიც სხვადასხვა ეკოლოგიურ კატასტროფასა და ეკოსისტემისთვის მიყენებულ ამა თუ იმ ფორმის ზიანზე მიუთითებდა. დედამიწა, წყალი მის ძარღვებში და ჰაერი, რომელიც მას გარს აკრავს, ეკოსისტემად ითვლება, ცოცხალ ორგანიზმად, ადამიანები კი მის ნაწილს წარმოადგენენ – მათი სიცოცხლე ეკოსისტემის სიცოცხლესა და წონასწორობაზეა დამოკიდებული. ეს ეწინააღმდეგება ბუნების, როგორც კაცობრიობისთვის „უცხოს“ იდეას – ბუნების, რომელზეც უნდა ვიბატონოთ და რომლის ელემენტები ისე უნდა იქნას ათვისებული, თითქოს ისინი რომელიმე ქარხანაში მომლოდინე პოტენციური საქონელია.
ხუთ საუკუნოვანი ექპროპრიაციისა და ბატონობის შემდეგ, დედამიწა ბრუნდება ყურადღების ცენტრში. წარსულში ის დანაწევრებული, შემოღობილი და თავისუფალი მწარმოებლისთვის მიუწვდომელი იყო. ახლა კი, თვითონ მისგან ხდება მისი კვლავმაწარმოებელი ძალების ექსპროპრიაცია. დედამიწა ექსპერიმენტების მოუწესრიგებელ საგნად, საქონლად იქცევა. მსგავსი ექსტრემალური ოპერაციები (როგორიც არის „ბანკირება“ და ცოცხალი ჯიშების გენეტიკური კოდების დაპატენტება) კონკრეტული პროცესის ნაწილებია. პროცესის, რომლის ექსპლუატაციაზე და ბატონობაზე მომართულმა ლოგიკამ იმდენად გამანადგურებელი გავლენა იქონია ადამიანებსა და გარემოზე, რომ შემაშფოთებელი კითხვები აღძრა კაცობრიობის სამომავლო კვლავწარმოების შესაძლებლობებთან და ფორმებთან დაკავშირებით.
გარემოს განადგურება გაერთიანებულია იმ განადგურებასთან, რომელსაც კაცობრიობის მზარდად ფართო ნაწილი განიცდის. დღეს ადამიანების განადგურება აუცილებელია კაპიტალისტური განვითარების გაგრძელებისთვის ისევე, როგორც მისი წარმოშობისას. ამ საყოველთაო განადგურებასთან მორჩილად მიმართებაზე უარის თქმა, და შესაბამისად, „მდგრადი განვითარების“ საკითხის დღის წესრიგში დაყენება, პირველ რიგში, ნიშნავს იმ სხვადასხვა ბრძოლის გათვალისწინებას, რომელიც კაპიტალისტური განვითარების წინააღმდეგ მოძრაობს მეტროპოლისებსა და სასოფლო რაიონებში. ეს ასევე ნიშნავს კაპიტალისტური განვითარების უკან მოტოვებისათვის, გზების ძიებას, პრაქტიკების განსაზღვრას და ცოდნისადმი განსხვავებული მიდგომის შემუშავებას.
სხვადასხვა ანტიკაპიტალისტური ბრძოლის გათვალისწინება-ინტერპრეტირებისას, უნდა შერნარჩუნდეს იმ ამბოხების გლობალური ხედვა, რომლებსაც ამა თუ იმ ფორმით სხვადასხვა კონტექსტში, პლანეტის მასშტაბით ახორციელებს საზოგადოების ესა თუ ის ნაწილი. მათგან ზოგიერთისათვის მეტი მნიშვნელობის მინიჭება და სხვების უგულველყოფა იმავე ლოგიკაში ეწერება, რომელიც დანაწევრებისა და ურთიერთწინააღმდეგობისკენ არის მიმართული, და რომელიც კაპიტალისტური განვითარების სულს წარმოადგენს. კაცობრიობის ნაწილის წაშლა თუ განადგურება არ შეიძლება მივიღოთ, როგორც წინასწარი დასკვნა. ზოგადად, მეტროპოლისებსა და განვითარებულ კაპიტალისტურ ქვეყნებში, ბევრს უკვე აღარ აქვს ანაზღაურებადი სამსახური. ამავე დროს, კეთილდღეობის ზომები, რომლებიც გადარჩენის გარანტიას ემსახურებიან, მცირდება. ადამიანთა კვლავწარმოებამ უკვე მიაღწია მის საზღვარს: ქალის რეპროდუქციული ენერგია მზარდ ამოშრობას განიცდის, როგორც სარწყავი შლანგი, რომელიც ზედმეტი მიწისა და წყლისათვს გამოიყენეს, ამბობს ვანდანა შივა.[18]
კვლავწარმოებას ანადგურებს შრომის ზოგადი ინტენსიფიკაცია და სამუშაო დღის ზედმეტად გახანგრძლივება. რესურსების შემცირების ფონზე, ანაზღაურებადი სამსახურის არარსებობა, კანონიერი ან/და უკანონო გზით სამსახურის ძიების სტრესულ შრომად იქცევა. ამას ემატება კვლავწარმოების შრომატევადი სამუშაო. ამაზე მეტად აქ ვერ განვავრცობ იმ რთული ფენომენების აღწერას, რომლებმაც განვითარებულ ქვეყნებში, კერძოდ იტალიაში, შობადობის მკვეთრი ვარდნა გამოიწვია. (ნაყოფიერების დონე 1.26, მოსახლეობის ზრდა ნული). ასევე უნდა დავიმახსოვროთ, რომ ქალთა მიერ უარის თქმა სამუშაო ძალის კვლავმაწარმოებლის ფუნქციის შესრულებაზე – სამაგიეროდ კი, საკუთარი თავისა და სხვების, როგორც სოციალური ინდივიდების კვლავწარმოების მოთხოვნა – წარმოადგენს მნიშვნელოვან მომენტს ქალთა წინააღმდეგობასა და ბრძოლაში.[19] წინააღმდეგობა ქალის მდგომარეობაში – რომელიც იძულებულია, კაცთან შედარებით, საკმაოდ არახელსაყრელ პირობებში, ეძებოს ფინანსური დამოუკიდებლობა სახლის გარეთ ანაზღაურებად შრომაში, მაშინ, როდესაც ის რჩება სამუშაო ძალის კვლავწარმოებაზე უშუალო პასუხისმგებლად – აფეთქდა საკუთარი შეუნარჩუნებლობის ნიადაგზე. განვითარებულ ქვეყნებში, ქალებს სულ უფრო ნაკლები შვილი ჰყავთ. ზოგადად, განვითარებულ ქვეყნებში კაცობრიობას სულ უფრო ნაკლებად სურს საკუთარი თავის კვლავწარმოება.
ქალთა მტკიცე უარი ისეთ ქვეყნებში, როგორიც იტალიაა, ასევე მოითხოვს პასუხს იმ საერთო კითხვაზე, რომელსაც განვიხილავთ. ის ითხოვს განვითარების ახალ ტიპს, რომელშიც ადამიანთა კვლავწარმოება არ იქნება დაშენებული ქალთა მიერ გაწეულ გაუსაძლის მსხვერპლზე. ეს მსხვერპლი სიცოხლის კონცეფციისა და სტრუქტურის ნაწილად გვევლინება. სიცოცხლის, რომელიც სხვა არაფერია, თუ არა სამუშაო დრო აუტანელ სქესობრივ იერარქიაში. „სახელფასო“ ბრძოლა, მის პირდაპირ და ირიბ ასპექტებთან ერთად, არ ეხება მხოლოდ „განვითარებულ“ და არა სასოფლო რეგიონებს, რადგან საკმაოდ იშვიათია ისეთი შემთხვევები, როდესაც საზოგადოების გადარჩენა მხოლოდ მიწაზეა დამოკიდებული. სახელფასო ეკონომიკა ხშირად გადაჯაჭვულია მდგრადი ეკონომიკის რესურსებთან, რომელთა საერთო მდგომარეობა, საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის პოლიტიკური და ეკონომიკური გადაწყვეტილებების მუდმივ წნეხს განიცდის[20]. შესაბამისად, სასიკვდილო შეცდომას დავუშვებთ, თუ არ დავიცავთ სახელფასო მინიმუმებს და საშემოსავლო გარანტიებს – ფულში, საქონელსა და მომსახურებაში.
ეს მშრომელი კაცობრიობის უფლებებია, რადგან კაპიტალისტური საზოგადოების სიმდიდრე და ძალაუფლება, სწორედ მათი ხუთ საუკუნოვანი შრომის შედეგად დაგროვდა. ამავე დროს, წვდომა მიწაზე, წყალზე და ტყეებზე უნდა შეუნარჩუნდეთ მათ, ვისი არსებობაც სწორედ ამ რესურსებზეა დამოკიდებული. მათ, ვისაც კაპიტალისტური ექსპროპრიაცია მხოლოდ გადაშენებას სთავაზობს. როდესაც კაცობრიობის სხვადასხვა ნაწილი ეძებს და ითხოვს განვითარების განსხვავებულ ტიპს, მოთხოვნა სულ უფრო მტკიცე ხდება, იმდენად, რომ აღარავინ თანხმდება საკუთარ ან სხვის გადაშენებას.
კითხვა ადამიანთა კვლავწარმოების შესახებ, რომელიც ქალთა მიერ პროკრეაციაზე უარის თქმამ გამოიწვია, გადაიზარდა განვითარების ახალი ტიპის მოთხოვნაში და მოიმართა სრულიად ახალი ჰორიზონტების ძიებისკენ. კეთილდღეობის კონცეფცია არ არის საკმარისი. ახლა მოთხოვნა ბედნიერებას ეხება. მოთხოვნა მიზნად ისახავს განვითარების ისეთ ფორმულირებას, რომელიც კარს გაუღებს ბაზისური საჭიროებების დაკმაყოფილებას. საჭიროებების, რომელთა შევიწროვებითაც დაიბადა და გაიზარდა კაპიტალიზმი. ამ საჭიროებებიდან ერთ-ერთს დროის საჭიროება წარმოადგენს, რომელიც მხოლოდ შრომის შემცველ სიცოცხლეს უპირისპირდება. კიდევ ერთ საჭიროებას ფიზიკური ცხოვრების/სექსუალობის მოთხოვნა წარმოადგენს (პირველ რიგში, საკუთარ და სხვების სხეულებთან, სხეულთან, როგორც მთლიანობასთან და არა მის ფუნქციებთან, რომლებიც მას მეტად პროდუქტიულს ხდის), რომელიც სხეულს, როგორც მხოლოდ სამუშაო ძალის უბრალო სათავსოს, ან სამუშაო ძალის კვლავმაწარმოებელ მანქანას უპირისპირდება. კიდევ ერთ საჭიროებას, კოლექტიურობის საჭიროება წარმოადგენს (არამხოლოდ სხვა კაცებთან და ქალებთან, არამედ სხვადასხვა ცოცხალ არსებებთან, რომელთაც ახლა მხოლოდ ქალაქგარეთ შრომატევადი გამგზავრების მეშვეობით თუ შევხვდებით) რომელიც საზოგადოების სხეულში და ზოგადად ცოცხალ ბუნებაში ინდივიდთა იზოლაციას უპირისპირდება. ამავე საჭიროებათა რიგშია საზოგადოებრივი სივრცის საჭიროება (არამხოლოდ საზოგადოებრივი ბაღები და მოედნები, ან კოლექტიურობისთვის დაშვებული სხვა რამდენიმე ადგილი), რომელიც ხელმისაწვდომი სივრცის მზარდ დახურვას, პრივატიზაციას და აკრძალვას უპირისპირდება. ასევე არის დედამიწის მთლიანობასთან, როგორც საჯარო სივრცესთან, ურთიერთობის გამონახვის სურვილი, თამაშის, განუსაზღვრელობის, აღმოჩენის, გაოცების, განჭვრეტის, ემოციის… საჭიროება. რა თქმა უნდა, ზემოთ მოყვანილი ჩამონათვალი არ „განსაზღვრავს“ ბაზისურ საჭიროებებს, მაგრამ ის აფიქსირებს რამდენიმეს, რომელთა სისტემატურ შევიწროვებას და უგულველყოფას, წარმოების ამჟამინდელი წესის მიერ, ადამიანთა ბედნიერებისათვის ნამდვილად არაფერი შეუძენია. ვფიქრობ, უნდა გაგვაჩნდეს სიმამაცე იმისთვის, რომ ბედნიერება პრობლემად დავინახოთ. ეს განვითარების ცნების გადააზრებას მოითხოვს, რათა ხელახლა დავფიქრდეთ უფრო „განზოგადებულად“ და იმისათვის, რომ უარვყოთ შიში, რომელიც გვეუბნება, რომ ბედნიერების საკითხის დასმა ზედმეტად სარისკო, ან სუბიექტურია. რიგობერტა მენჩუ[21] აღწერდა იმას, თუ როგორ ასწავლიან მის თემში დედები შვილებს, რომ მათი ცხოვრება აუტანელი ტანჯვით იქნება გაჯერებული. თუმცა, მას ასევე სურდა სცოდნოდა, თუ რატომ ხდება ასე და შესაბამისად, დაიწყო მსჯელობა საკმაოდ კონკრეტულ კაპიტალისტურ მიზეზებზე: „ჩვენ დავიწყეთ მსჯელობა პრობლემის ფესვებზე და დავასკვენით, რომ მიზეზი მიწის მფლობელობაში იყო. ჩვენ, მიწათმფლობელებისგან განსხვავებით, არასდროს გვქონია კარგი მიწა. ხოლო ყოველ ჯერზე, როდესაც ახალ მიწას ვამუშავებდით, მიწათმფლობელები მის წართმევას, ან რაიმე გზით მოპარვას ცდილობდნენ“.[22] რიგობერტამ წამოწია ამგვარი მდგომარეობის შეცვლის საკითხი; მან არ შექმნა ადამიანთა უბედურების მორიგი მითი. მის მიერ გამოყენებულმა ქრისტიანულმა სწავლებამ, მაიას ტომის ტრადიციებთან ერთად, ბევრი გაკვეთილი შემოგვთავაზა, ძველი აღთქმის ჯუდითის ჩათვლით.
ჩემი აზრით, სულაც არ არის დამთხვევა, რომ ამ ბოლო 20 წლის განმავლობაში, ქალთა საკითხმა, მკვიდრი მოსახლეობების საკითხმა[23] და დედამიწის საკითხმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა, რადგან ისინი ერთმანეთთან საკმაოდ ახლო სინერგიით არიან დაკავშირებული. განვითარების ახალი ტიპისკენ მიმავალი გზა ვერ მოახდენს მათ უგულველყოფას. ცივილიზაციებმა, რომლებიც არ გადაშენდნენ და საკუთარი თავის დაფარვა მოახერხეს, მნიშვნელოვანი ცოდნები შეინარჩუნეს. მათი საიდუმლოები შენარჩუნდა მათი განადგურების სურვილთან გაწეული წინააღმდეგობის წყალობით. დედამიწა მრავალ შესაძლებლობას შეიცავს, განსაკუთრებული მნიშვნელობის არის საკუთარი თავის და კაცობრიობის, როგორც მისი ნაწილის კვლავწარმოების შესაძლებლობა. ეს შესაძლებლობები აღმოაჩინა, შეინარჩუნა და განავითარა ქალთა ცოდნამ გაცილებით უკეთ, ვიდრე კაცთა მეცნიერებამ. შესაბამისად, უმნიშვნელოვანესია, რომ ამ სხვა ცოდნებმა – ქალების, მკვიდრი მოსახლეობების და დედამიწის – რომელთა „პასიურობას“ სიცოცხლის რეგენერაციის უნარი გააჩნია, აღმოცენების საშუალება და მსმენელი მოიპოვონ. დღეს, სწორედ ეს ცოდნა გვევლინება, კაპიტალისტური განვითარების მიერ, ადამიანთა კვლავწარმოებაზე შემორტყმული ალყის გარღვევის გადამწყვეტ ძალად.

[1] ამის შესახებ, იხ.: M. Dalla Costa and S. James, The Power of Women in the Subversion of the Community, Falling Wall Press,. Bristol, 1972. [2] K. Marx, Economic and Philosophical Manuscripts of 1844, in Early Writings, [3] კარლ მარქსი. კაპიტალი. ტომი I. საქართველოს სსრ სახელმწიფო გამომცემლობა. 1954 (გვერდი 813) [4] The Economist, 6 January 1990 [5] იხ. M. Dalla Costa and G.F. Dalla Costa (eds.), Donne e politiche del debito. Condizione e lavoro femminile nella crisi del debito internazionale, Franco Angeli, Milan, 1993 (An English-language edition is being prepared by Zed Books, London). [6] ნარმადას კაშხალის წინააღმდეგ აგორებულმა პროტესტმა საერთაშორისო მედიისა და გამომცემლობების ყურადღება მიიბყრო. კაშხალთა პროლიფერაციის კრიტიკული ინტერპრეტაციის სანახავად იხ. V. Shiva, Staying alive: Women and Survival in India, Zed Books, London, 1990. [7] La Repubblica, 16 February 1994. [8] Cf. K. Marx, Capital, vol. I, chapter 28. [9] იხ.: La Repubblica, 16 September 1993 [10] იხ.: K. Marx, Capital, vol. 1, chapter 28 [11] Ibid., p. 897. [12] იხ.: S. Federici, ‘The Great Witch-Hunt’, in The Maine Scholar, voL I ,no. I, 1988. [13] იხ.: L. Fortunati, L’arcano della riproduzione. Casalinghe, prostitue, operai e capitale, MarsiliO, Venice, 1981; L. Fortunati, Sesso come vaLore d’uso per il valore, in L. Fortunati and S. Federici, Il grande Calibano. Storia del corpo sociale ribelle nella primafase del capitale, Franco Angeli, Milan, 1984, p. 209. [14] იხ.: M. Dalla Costa and S. James, The Power of Women [15] იხ.: G.F. Dalla Costa, Un lavoro d’amore. La violenza fisica componente essenziale del ‘trattamento’ maschile nei confronti delle donne, Edizioni delle Donne, Rome, 1978. [16] Women’s Action Agenda 21, in World Women’s Congress for a Healthy Planet, Official Report, United Nations, 8-12 November, Miami, 1991. [17] K. Marx, Capital, vol. I, chapters 26-33. [18] იხ.: V. Shiva, Staying Alive. [19] იხ.: M. Dalla Costa and S. James, The Power of Women. [20] იხ.: M. Dalla Costa and G.F. Dalla Costa, Donne e politiche del debito. [21] E. Burgos, Mi chiamo Rigoberta Menchu, Giunti, Florence, 1990. [22] Ibid., p. 144. [23] As was stressed by the Working Group on Indigenous Peoples at the NGO Forum in Vienna (10-12 June 1993), these peoples have worked especially hard during the last two decades to get their voices heard, to make progress on questions concerning them (the question of land, above all), to obtain greater respect for and a formalisation of their rights in written form. Significant stages in the process have been the Kari Oca Declaration, the Land Charter of the Indigenous Peoples, and the Convention of the International Labour Organisation of Indigenous and Tribal Peoples (lLO Conv. No. 169). This growing liaison and promotion of their demands was a major factor in the speedy expressions of solidarity from the North American indigenous populations during the rebellion of the indigenous peoples of Chiapas.