ქალთა ისტორიის კითხვის პროცესში უნდა გავიაზროთ უმნიშვნელოვანესი კონტექსტი, საბჭოთა გამოცდილება. გავრცელებული პრაქტიკაა ფემინიზმზე, ქალების მდგომარეობაზე, სოციალურ და ეკონომიკურ ვითარებაზე საუბარი მხოლოდ ევროპის ან დასავლური მაგალითების ფონზე. ასეთ საუბრებში გამოტოვებულია ჩვენი მეხსიერების უდიდესი ნაწილი, საბჭოთა გამოცდილება.

როდესაც საუბრობენ ქალების მდგომარეობაზე საბჭოთა კავშირში, გამოიკვეთება ორი პოპულარული დისკურსი. ერთი ლიბერალურია, რომელიც ისტორიის სრულ ჰომოგენიზებას ახდენს, სტალინისტური  რეფორმების  ქვეშ განიხილავს ზოგად, საერთო პრაქტიკას და გამოტოვებს ემანსიპატორულ პერიოდს, ვლადიმერ ლენინის, კლარა ცეტკინის, როზა ლუქსემბურგის, ლევ ტროცკის და სხვათა პროგრესულ იდეებს.

მეორე პირიქით, ცდილობს ასევე ჰომოგენურად, მშრომელის ემანსიპაციის ჩარჩოს ქვეშ განიხილოს და გადაფაროს ქალთა საკითხი, რომელიც კომპლექსურია.  სამუშაო ძალის ათვისების მიღმა არსებობდა და არსებობს უამრავი შრე, რომელშიც ნარჩუნდებოდა და დღემდე ნარჩუნდება ქალთა ჩაგვრა.

ეს ნაწყვეტი გვეხმარება პერიოდიზაციაში და გვიჩვენებს ქალთა მდგომარეობის ცვლილების დიაპაზონს ლენინისტურ და სტალინისტურ პერიოდებს შორის.

ქალთა მზერის კოლექტივი

ავტორი: სინცია არუცა

წიგნიდან ,,სახიფათო კავშირები:მარქსიზმისა და ფემინიზმის ქორწინებები და განქორწინებები”

სტალინისტური ოჯახი

 

გართულებები და წინააღმდეგობები თავიდანვე არსებობდა და ფემინისტური მოთხოვნებისა და ორგანიზების დამოუკიდებელი ფორმების დამკვიდრება წარმოადგენდა კონფლიქტისა და მოლაპარაკების მუდმივ საგანს, სადაც წინ გადადგმულ ნაბიჯებს ნაწილობრივი უკანდახევები მოსდევდა ხოლმე. თუმცა, საბჭოთა კავშირის ბიუროკრატიზაციამ და სტალინიზმის გამარჯვებამ მუშათა მოძრაობასა და ქალთა სპეციფიკურ ინტერესს და საჭიროებებს შორის პირველი ნამდვილი და სრული განქორწინება მოიტანა. კლარა ცეტკინმა, ალექსანდრა კოლონტაიმ და ინეს არმანდმა, მესამე ინტერნაციონალში ქალთა საერთაშორისო სამდივნო შექმნეს, რომელიც ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ორგანიზაციულად გაძლიერდა. ქალთა სამდივნომ გამოსცა ჟურნალი და გამართა ოთხი კონფერენცია. ლენინის სიკვდილისა და ბიუროკრატიზაციის დაწყების შემდეგ, დაიწყო თანმიმდევრული განადგურება ან ნეიტრალიზება ყველა სტრუქტურისა, რომელიც გარკვეული ავტონომიურობით ხასიათდებოდა. 1926 წელს, ინტერნაციონალის მეექვსე პლენუმზე, აღმასრულებელმა კომიტეტმა ქალთა სამდივნოს დაშლის გადაწყვეტილება მიიღო. გადაწყვეტილების გასამართლებლად დასახელებული მიზეზის გამოყენება შემდგომში უფრო და უფრო ხშირად დაიწყეს – განცალკევებული სტრუქტურები საფრთხეს უქმნიდა პარტიის ორგანიზაციებისა და მუშათა მოძრაობის ერთიანობას და განხეთქილების რისკს ქმნიდა. ეს გადაწყვეტილება მხოლოდ დასაწყისია მოქმედებათა იმ გრძელი სერიისა, რომელიც ოცი წლის განმავლობაში თავდაყირა დააყენებდა რევოლუციის ადრეული წლების მიღწევებს, რომლებიც რთული პირობებისა და ლიდერების არასრულფასოვნების მიუხედავად, მაინც შედგა. 1929 წელს ,,ჟენოტდელსაც” იგივე ბედი ეწია იმ ოფიციალური მიზეზით, რომ ქალთა დამოუკიდებელი მოძრაობის გაგრძელების მიზეზი აღარ არსებობდა. 1930-იან წლებში ოფიციალური ხაზი ოჯახის შესახებ, არსებითად შეიცვალა. რევოლუციის შემდგომ წლებში ოჯახი ცრურწმენებისა და ქალთა ჩაგვრის შენარჩუნების სივრცედ იყო მიჩნეული, რაც ახალ საზოგადოებას ეტაპობრივად უნდა შეეცვალა. 1930-იან წლებში კი ოჯახი ხელახლა აღორძინდა პატერნალისტურ ჩარჩოში.

ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ მიღებულ ზომებს შორის ერთ-ერთი პირველი იყო ცარისტული სისხლის სამართლის კოდექსით განსაზღვრული ჰომოსექსუალობის ,,დანაშაულის” გაუქმება. 1933 წელს სისხლის სამართლის კოდექსის 121-ე მუხლით აღადგინეს ჰომოსექსუალობა, როგორც დასჯადი ქმედება, რომელიც ხუთიდან რვა წლამდე, იძულებითი შრომით ისჯებოდა. გარდა ამისა, ჰომოსექსუალებს მიაწერეს, რომ ისინი ,,ობიექტურად” კონტრრევოლუციურები იყვნენ და რეჟიმმა ჰომოსექსუალობა ,,ფაშიზმის” სიმპტომადაც კი მონათლა. პოლიტიკური პოზიციისა და სექსუალური ორიენტაციის ამგვარი შერევით, ჰომოსექსუალობა დისიდენტების დევნის ეფექტური ინსტრუმენტი გახდა, რასაც ხშირად, რეალურ სექსუალურ პრეფერენციებთან არანაირი კავშირი არ ჰქონდა. ჰომოსექსუალობის დეკრიმინალიზაცია მხოლოდ 1993 წელს მოხდა.

1936 წელს რეჟიმმა ყურადღება ქალთა თვითგამორკვევას მიაპყრო. აბორტზე ხელმისაწვდომობა პრაქტიკაში უკვე საკმაოდ შეზღუდული იყო, ამ ეტაპზე, აბორტი პირველი ფეხმძიმობისას საერთოდ აიკრძალა, 1944 წელს კი სრულიად იქნა აკრძალული. დაუოჯახებელი ადამიანებისთვის სპეციალური გადასახადი დაწესდა, განქორწინების გაფორმებისთვის დაწესებული გადასახადი კი გაიზარდა. ამავდროულად, გაუქმდა კანონმდებლობა, რომელიც დაურეგისტრირებელ კავშირებს აღიარებდა და ქალებს ალიმენტის მიღების უფლება მხოლოდ იმ შემთხვევაში მიენიჭათ, თუ ისინი დაქორწინებულნი იყვნენ. 1944 წლის კანონის მიხედვით, მარტოხელა დედები ვალდებულები იყვნენ, თავიანთი შვილების განათლების ხარჯები თვითონ გაეღოთ, რაც მათ ეკონომიკურად არამომგებიან სიტუაციაში აყენებდა და კიდევ უფრო უწყობდა ხელს მათ სტიგმატიზაციას. 1945 წელს მიღებულმა მემკვიდრეობის კანონმა კაცის, როგორც ოჯახის უფროსის პოზიცია განამტკიცა. გარდა ამ საკანონმდებლო ზომებისა, მთელი ძველი პატრიარქალური იდეოლოგიური ტვირთი კვლავ ამოტივტივდა – თავისუფალი სექსუალობისა და ,,სექსუალური პერვერსიების” გმობა, საქორწინო რიტუალებისა და სიმბოლოების (ცერემონიალებისა და ბეჭდების) განდიდება და დაყოფილი გენდერული როლების ქება-დიდება.

ოქტომბრის რევოლუციის კრიტიკოსები, არა მხოლოდ ლიბერალები და კონსერვატორები, არამედ მემარცხენეთა ნაწილიც, ჩვეულებრივ, უწყვეტ ხაზად წარმოადგენენ ხოლმე რევოლუციას და მის ბიუროკრატიულ დეგრადაციას, ბოლშევიზმს და ტოტალიტარიზმს, ლენინს და სტალინს. თუმცა, ქალთა უფლებებისა და ცხოვრების პირობების უდავო ცვლილებების ისტორია, ტრადიციული პატრიარქალური ოჯახის ჩანაცვლების მასშტაბები და სექსუალური თავისუფლების საკითხი ამ ეგრეთწოდებული უწყვეტობის შესამოწმებლად ვალიდური კრიტერიუმია. ბოლშევიკი ლიდერების პირველი თაობისთვის ოჯახი სოციალური წესრიგის ერთ-ერთ დასაყრდენს წარმოადგენდა. რადგან წარსულზე უარის თქმა და სიახლისთვის სივრცის გამოთავისუფლება უნდოდათ, ოჯახის სტრუქტურის რღვევის საჭიროებაც ესმოდათ. სანამ ქალები სახლში იყვნენ გამოკეტილნი, ქმრის დაქვემდებარებაში, ეკონომიკურად დამოკიდებულნი, არატრადიციულ ან არაპატრიარქალურ ურთიერთობებში ცხოვრების შესაძლებლობებს სრულიად მოკლებულნი, ისინი ახალი საზოგადოების შექმნას მხარს აქტიურად ვერ დაუჭერდნენ. ძველი წესრიგის რღვევისთვის ქალთა განთავისუფლება აუცილებელი ნაბიჯი იყო. ცხადია, ეს არ ნიშნავს, რომ რევოლუციის პირველ წლებში ცვლილების მიმართ წინააღმდეგობა არ ყოფილა (მათ შორის, ბოლშევიკურ პარტიაშიც). შეცდომები ხშირი იყო და ბოლშევიკ ლიდერებს, კაცებს და ქალებს, იმ დროს არც ქალთა განთავისუფლების სრული თეორია გააჩნდათ. ამ პროცესში უმნიშვნელო არც ქალთა ავტონომიური ორგანიზაციების მიერ განხორციელებული ზეწოლა იყო. მიუხედავად ამისა, ვერ უარვყოფთ, რომ ქალთა ობიექტური საჭიროებები და ინტერესები დიდწილად ემთხვეოდა რევოლუციური პროცესისას.

სტალინიზმმა ტრადიციული ოჯახი იმავე მიზეზებით აღადგინა, რა მიზეზებითაც ოქტომბრის რევოლუციონერებს მისი ჩანაცვლება უნდოდათ. ეს უკვე წარსულზე უარის თქმის, ბიუროკრატიის და ავტოკრატიის ბორკილებისგან განთავისუფლების ან ექსპლუატაციის დასრულების საკითხი აღარ იყო. არა, ამჟამად ეს ახალი ბიუროკრატიული კასტის შენარჩუნებისა და რეპროდუქციის გარანტია იყო. შესაბამისად, ოჯახის გაძლიერება სტალინისტური თერმიდორის ძლიერი იარაღი გახდა, რამდენადაც ის უზრუნველყოფდა იმას, რაც რეჟიმს სჭირდებოდა – მორჩილებისა და პროდუქტიულობის კომბინაციას. ტროცკიმ უკვე აღნიშნა ,,რევოლუციის ღალატში”:

არსებული ოჯახის კულტის ყველაზე ძლიერი განმაპირობებელი უდაოდ ბიუროკრატიაა, რომელიც საჭიროებს ურთიერთობათა სტაბილურ იერარქიას და ახალგაზრდობის დისციპლინირებას ძალაუფლების მხარდაჭერის 40 მილიონი პუნქტის საშუალებით.

მიუხედავად შეზღუდულობისა, ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, ქალებმა ისეთი თავისუფლებები და შესაძლებლობები მიიღეს, რაც იმ დროს რომელიმე სხვა ქვეყნის ვითარებას ვერც კი შეედრებოდა. ეს გამოცდილება დღევანდელი მსოფლიოს დიდი ნაწილის ქალების ვითარებასთან შედარებითაც სხვა დონეს წარმოადგენს. რევოლუციის პირველი წლების თავისუფლების სულისკვეთებასა და ბიუროკრატიული რესტავრაციის სულისშემხუთველ პურიტანიზმს შორის დიდი წყვეტაა.

 

 

 

მთარგმნელი: აია ბერაია

რედაქტორი: ანა კამლაძე

პროექტის ფინანასური მხადამჭერია “ქალთა ფონდი საქართველოში”