3.2. კლასი გენდერის გარეშე

რა არის იმ კვლევითი ჰიპოთეზის შედეგები, რომელიც ცდილობს, მოიძიოს ქალთა ჩაგვრის საწყისები საზოგადოებრივი და ეკონომიკური ფენომენების მთლიანობის ფარგლებში, ფენომენებისა, რომლებიც დაკავშირებულია გადასვლასთან კოლექტიური, ანდაც ჯგუფური საკუთრებიდან კერძო საკუთრებაში, ნამატის წარმოებასთან, მითვისებისა და განაწილების მისეულ დინამიკასთან და გადასვლასთან მატრილოკალურობიდან პატრილოკალურობაში?

თუკი ვფიქრობთ, რომ ქალთა ჩაგვრა ყოველთვის არ არსებობდა და მისი ფესვები ბიოლოგიური ან ფსიქოლოგიური არაა, ეს აუცილებლად ნიშნავს იმას, რომ სქესობრივი ჩაგვრა მეორადია და იერარქიულადაა დაქვემდებარებული კლასობრივ ექსპლუატაციაზე? ეს მისი ავტონომიურობისა და სპეციფიკურობის უარყოფას ნიშნავს? მეტიც, უარვყოფთ თუ არა ჩაგვრის მხოლოდ ეკონომიკურ ხასიათზე ყურადღების გამახვილებით კაცური მბრძანებლობის იმ ასპექტებს, რომლებიც ქალთა რეპროდუქციული შესაძლებლობების კონტროლთანაა კავშირში, ფსიქოლოგიურ ასპექტებს, სქესობრივი ძალადობის სპეციფიკურობას, იმ ავტონომიურობასა და გამძლეობას, რომლებიც ისეთმა პატრიარქალურმა სტრუქტურებმა მიიღო, როგორიც ოჯახია? ნიშნავს თუ არა ეს გენდერული ჩაგვრის ხელახლა შთანთქვას კლასობრივი ექსპლუატაციის მიერ?

თეორიული თვალსაზრისით, ამგვარი დასკვნის გაკეთების მიზეზი არ არსებობს. თუმცა, ორმხრივი ურთიერთკავშირების გააზრების ნაცვლად ჩაგვრებისა და ექსპლუატაციების ხელოვნური და გამოუსადეგარი იერარქიების შექმნის ტენდენცია მუშათა მოძრაობაში ყოველთვის არსებობდა. ეს ტენდენცია მოიცავდა იმ მოსაზრებას, რომ კაპიტალიზმის დასასრული ბუნებრივად და ავტომატურად გამოიწვევდა ქალთა გათავისუფლებას; იგი ქალთა ავტონომიურ ორგანიზებას აღიქვამდა საფრთხედ კლასობრივი ერთობისათვის – ერთობისათვის, რომელსაც, წესით, ჯადოსნურად უნდა გადაეჭრა ქალთა პრობლემები. ამ იდეოლოგიამ უდიდესი წვლილი შეიტანა მუშათა მოძრაობის ერთგვარ განქორწინებაში ფემინიზმთან. ენგელსის ოპტიმიზმი იმის შესახებ, რომ სამუშაო ძალაში ქალთა ჩართვა მათი გათავისუფლებისათვის გადამწყვეტი იქნებოდა, თავად სინამდვილემ უარყო.

ეს სულაც არ ნიშნავს იმას, რომ ენგელსი არასწორი იყო, როდესაც ხაზს უსვამდა ქალთა ეკონომიკური დამოუკიდებლობის ძირითად მნიშვნელობას, რაც მათი გათავისუფლების ერთადერთი უდავო პირობაა. ვერავინ უარყოფს, რომ უკანასკნელ ას წელიწადში ქალთა დასაქმების ზრდამ ქალების ცხოვრება მნიშვნელოვნად შეცვალა, მან შეცვალა ის ფორმებიც, რომლებითაც გენდერული ჩაგვრა გამოიხატება. მიუხედავად ამისა, პატრიარქალური სტრუქტურები იმაზე მტკიცე და გამძლე აღმოჩნდა, ვიდრე გვეგონა. პოსტ-კაპიტალისტურ საზოგადოებებში (საბჭოთა ბლოკიდან კუბამდე…) ჩვენს თვალწინ ქალთა მიმდინარე ჩაგვრის ყველაზე აშკარა, მწარე მტკიცებულებებმაც კი რაღაც უნდა გვასწავლოს და სერიოზული კითხვები წამოაყენოს. რეპროდუქციის სფეროს პრივატიზებას – ანუ ყველა იმ აქტივობას, რომელიც სამუშაო ძალის ფიზიკური, მენტალური და ემოციური გამრავლების გარანტიას გვაძლევს (ჭამა, ძილი, ჩაცმა, ბანაობა, დასვენება…) და რომელსაც კაპიტალიზმი უწყობს ხელს და იყენებს, ეძლევა უზარმაზარი ძალაუფლება ოჯახურ კავშირებზე და ამ რეპროდუქციული ფუნქციების სოციალიზირებას რთულად წარმოსადგენს და კიდევ უფრო რთულად მისაღებს ხდის.

აუცილებლად გასათვალისწინებელია წინააღმდეგობა, რომელსაც ქალთა მომვლელის როლისაგან გათავისუფლების მცდელობები რევოლუციურ პერიოდებში აწყდება; ეს მცდელობები სასადილოების, სამრეცხაოებისა და საერთო საბავშვო ბაღების ჩამოყალიბების გზით ამ როლის ოჯახის გარეთ გატანას გულისხმობს. საჯარო საზოგადოებასა და კერძო სფეროს შორის არსებული ურთიერთწინააღმდეგობა ჩამოყალიბდა დემარკაციის გარშემო, რომელიც ოჯახს, ანუ ყოველ სხვაზე უკეთეს კერძო სივრცეს აშორებს სახელმწიფოსაგან, საზოგადოებისა და ბაზრისაგან. ამგვარად, ოჯახი გახდა სივრცე – ხშირად მეტად წარმოსახვითი, ვიდრე ნამდვილი – რომელშიც ადამიანის ჭეშმარიტი პიროვნება ექსპლუატაციის, გაუცხოების, სისასტიკის, აგრესიისა და კონკურენციის გარეგან სამყაროსთან წინააღმდეგობაში გამოიხატება. ადგილი, სადაც ყვავის სიყვარული და თანაგრძნობა, რომლებიც გარეგან სამყაროში შეუძლებელია. 1844 წლის „ეკონომიკურ და ფილოსოფიურ ხელნაწერებში“ მარქსს უკვე ჰქონდა საბაზისო წარმოდგენა ურთიერთობების ამგვარი, კაპიტალიზმის მიერ გამოწვეული ფორმირების შესახებ:

მაშასადამე, ამის შედეგად კაცი (მუშა) თავს თავისუფლად აქტიურად მხოლოდ საკუთარი ცხოველური ფუნქციების ფარგლებში გრძნობს – კვება, სმა, გამრავლება, საუკეთესო შემთხვევაში, ცხოვრება და ჩაცმა და ა.შ.; საკუთარი ადამიანური ფუნქციების ფარგლებში, იგი თავს მხოლოდ და მხოლოდ ცხოველად აღიქვამს. ის, რაც ცხოველურია, ხდება ადამიანური, ხოლო ის, რაც ადამიანურია – ცხოველური.

ცხადია, კვება, სმა, გამრავლება და ა.შ. წმინდად ადამიანური ფუნქციებიცაა. მაგრამ, თუკი მათ აბსტრაქტულად, ყოველი სხვა ადამიანური ქმედებისაგან განყენებულად და ერთადერთ, უმთავრეს დასასრულად განვიხილავთ, ისინი ცხოველური ფუნქციებია.

ადამიანური ურთიერთობების ამგვარი გადაწყობის კონტექსტში, ოჯახის სტრუქტურამ შეწყვიტა წარმოების ერთეულად არსებობა (გარდა წარმოების ზოგიერთი სექტორისა, როგორიცაა საოჯახო სოფლის მეურნეობა) და გადაინაცვლა კერძო სივრცეში, რომელიც მკაცრადაა ჩამოშორებული საჯარო სფეროსაგან. მან დაკარგა ერთი ფუნქცია, თუმცა, შეითავსა მეორე, რომელიც მას განსაკუთრებულ ძალაუფლებას სძენს. უდიდესი შეცდომა იქნებოდა – და იყო კიდეც – უგულვებელყოფა მისი იდეოლოგიური ბუნებისა და ამ სტრუქტურასთან და მის დინამიკასთან ფსიქოლოგიური მიჯაჭვულობის დონისა, მათ შორის იმ როლისა, რომელსაც ქალები ასრულებენ, როდესაც რეპროდუქციული ფუნქციების სრულ სპექტრს თუ არა, უმეტესობას მაინც ითავსებენ. იმის ფიქრი, რომ მხოლოდ კლასობრივ ბრძოლას პრობლემის ადეკვატური ანალიზის, სქესობრივი როლების კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენებისა და ქალთა სპეციფიკური პოლიტიზირების გარეშე ამ საკითხის გადაწყვეტა, ოჯახური კავშირების ჯადოსნურად განადგურება და მისი ხასიათის რადიკალურად შეცვლა ძალუძს, საუკეთესო შემთხვევაში, ოპტიმიზმისაგან დაბრმავებას ნიშნავს, უარეს შემთხვევაში – ფაქტების გათვალისწინების უკიდურეს უარყოფას.

იგივეს თქმა შეგვიძლია იმ ეფექტების არასათანადოდ შეფასების შესახებ, რომლებიც გენდერს და მის იერარქიულ ურთიერთკავშირებს აქვს მუშათა კლასსა და მის პოლიტიზირებაზე. მუშათა კლასის მხოლოდ მასკულინური ფორმით განხილვა, პირველ რიგში, ნიშნავს იმის ვერ, ან მხოლოდ ნაწილობრივ გაგებას, თუ როგორ ფუნქციონირებს და რა სტრუქტურისაა წარმოებისა და ექსპლუატაციის კავშირები, შესაბამისად, ეს ნიშნავს ვერ ან მხოლოდ ნაწილობრივ გააზრებას იმისა, თუ როგორ მუშაობს კაპიტალიზმი. ამის შედეგია იმის ვერ გააზრება, თუ როგორ უზრუნველყოფს გენდერული ჩაგვრა ძლიერ იარაღს მუშათა კლასის დასაყოფად, მის ფარგლებში იერარქიების შესაქმნელად და მასზე იდეოლოგიური კონტროლის დასამყარებლად. ეს იგივე სიბრმავეა, რომელიც მუშათა მოძრაობის ფარგლებში დიდი ხანია იწვევს იმას, რომ მათ არ შეუძლიათ, გაუმკლავდნენ რასისტულ, ანდაც ეთნიკურ შევიწროებას, მათ არ შეუძლიათ, უზრუნველყონ დამაკმაყოფილებელი ანალიზი ან პოლიტიკური მიდგომა.

 

3.3. გენდერი, როგორც კლასი

თუმცა უგენდერო კლასის პერსპექტივა მუშათა მოძრაობის წევრთა უმეტესობისა და მარქსისტული ტრადიციის ერთ-ერთი ძირითადი შეზღუდვა იყო, მატერიალისტურმა და „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ფემინიზმმა სცადა კლასსა და გენდერს შორის არსებული ურთიერთობის რადიკალურად განსხვავებული თვალსაზრისით გადააზრება: გენდერი, როგორც კლასი.

1970-იან წლებში, ისეთი თეორეტიკოსების მიერ შემუშავებული ანალიზები, როგორებიც იყვნენ კრისტინ დელფი, მატერიალისტური ფემინიზმის დამფუძნებელი საფრანგეთიდან და იტალიელი მოაზროვნეები, ალისა დელ რე და მარიაროზა დალა კოსტა, რომლებიც „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ფემინიზმის უმთავრესი წარმომადგენლები არიან, ემთხვევა ზოგიერთ მოსაზრებას ოჯახის ფარგლებში ქალთა საოჯახო შრომის ბუნების შესახებ. ორივე ტენდენცია საუბრობს ქალთა რეპროდუქციული შრომის ექსპლუატაციის შესახებ, რომელსაც მარქსიზმის ფარგლებში წარმოებითი ხასიათი მიეწერება. ტრადიციული მარქსისტული შეხედულებებისაგან განსხვავებით, რომელთაც რეპროდუქციული შრომის ღირებულების არასათანადოდ შეფასება და მისი ნაყოფიერი როლის უარყოფა ბრალდება, ეს ინტერპრეტაცია ამტკიცებს, რომ საოჯახო შრომა საქონელსა და დამატებით ღირებულებას აწარმოებს. ეს არის საკითხი ნაყოფიერი შრომისა, რომლის სანაცვლოდაც ქალები ანაზღაურებას არ იღებენ. შედეგად, ჩაგვრისა (ქალებთან მიმართებაში) და ექსპლუატაციის (კლასებთან და კლასობრივ ურთიერთობებთან მიმართებაში) განსხვავებას აზრი არ აქვს, რამეთუ ქალები არა მხოლოდ იჩაგრებიან, არამედ ექსპლუატირებულნიც არიან; სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მათი შრომა აწარმოებს დამატებით ღირებულებას, რომელსაც სხვები ითვისებენ.

„ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ფემინისტების მიხედვით, როდესაც მარქსი „კაპიტალში“ ამბობს, რომ მშრომელის რეპროდუქციისათვის საჭირო საქონლის ღირებულება სამუშაო ძალის ღირებულებაში შედის (ტანსაცმელი, საკვები, საცხოვრებელი…), ის არ ითვალისწინებს სხვა ღირებულებას – მზრუნველობის სამუშაოსი, რომელიც აუცილებელია შრომის საქონლის ღირებულების ფუნქციონირებისათვის. როგორც კრისტინ დელფი წერს, მარქსის ანალიზის მიხედვით, ღორის ხორცი და კარტოფილი წარმოებისა და შეძენის შემდეგ კანის მოუშორებლად, უმად უნდა მივირთვათ. ღორის ხორცისა და კარტოფილის, როგორც საქონლის წარმოებისა და შეძენის გარდა, საჭიროა მათი მომზადება, რაც ამ საქონელს მოხმარებად ფორმას მისცემს. ვასკვნით იმასაც, რომ ტანსაცმელი, ყიდვისა და ჩაცმის გარდა, პერიოდულად უნდა გავრეცხოთ, გავაუთოვოთ და შევაკეთოთ. მატერიალისტური და „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ფემინიზმი აკრიტიკებს მარქსიზმს იმის გამო, რომ იგი ოჯახის იზოლირებულ საცხოვრებელში გაწეულ ამგვარ შრომას ნაყოფიერად არ მიიჩნევს. იმ მოსაზრების დასამტკიცებლად,

რომ ჩვენ საქმე გვაქვს ნაყოფიერ შრომასთან და არა მხოლოდ სამომხმარებლო ღირებულებასთან, როგორც ამას ტრადიციული მარქსისტები ამტკიცებენ, ორივე მიმდინარეობა იყენებს მაგალითებს იმისა, რომ საოჯახო შრომის მომსახურებათა დიდი ნაწილი საქონლის მსგავსად იწარმოება და იცვლება. მართლაც, კერძის მომზადება სახლში შეიძლება, მაგრამ მისი მიღება რესტორანში, გამზადებული ფორმითაცაა შესაძლებელი – ამ შემთხვევაში, მომზადებასთან დაკავშირებული ღირებულება ემატება საკვების სასაქონლე ღირებულებას. იგივე პრინციპს ვხვდებით სამრეცხაო, დალაგების, ბავშვთა მოვლისა (საბავშვო ბაღებში ან ძიძების მიერ) და მოხუცებულთა, ან სნეულთა მოვლის მომსახურებების შემთხვევაშიც. ის ფაქტი, რომ ოჯახის გარეთ ამ მომსახურებების წარმოება და გაცვლა საქონლის სახით შეიძლება, გვაჩვენებს, რომ ქალების მიერ საოჯახო სახლის ფარგლებში გაწეული შრომის არანაყოფიერად შერაცხვას არაფერი ამართლებს. ერთადერთი მიზეზი, რატომაც ეს შრომა ამგვარად განისაზღვრება ისაა, რომ იგი აუნაზღაურებელია – მისი აუნაზღაურებელი, ანდაც, ერთი შეხედვით „უფასო“ ასპექტი ფარავს მის ნამდვილ ხასიათს.

ანალოგია „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ფემინიზმსა და მატერიალისტურ ფემინიზმს შორის ამ წერტილში მთავრდება – დასკვნები, რომლებიც საოჯახო შრომის ნაყოფიერად მიჩნევას მოჰყვება, სრულიად ურთიერთსაპირისპიროა. „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ფემინისტების აზრით, ოჯახის როლი და სტრუქტურა კაპიტალიზმმა შეცვალა, შექმნა რა ბირთვული ოჯახი ისე, რომ უარყო მისი როლი, როგორც ნაყოფიერი ერთეულისა და ჩამოაქვეითა რა ქალები სამუშაო ძალის კვლავწარმოების დამორჩილებულ პოზიციამდე. კაპიტალიზმს სჩვევია ქალების გარიცხვა ოჯახის გარეთ წარმოებიდან, იგი კაცებს უნიშნავს საკმარის ხელფასს საკუთარი თავის, ცოლისა და ოჯახის შესანახად და თავიდან იცილებს ყოველგვარ პასუხისმგებლობას მთელი ოჯახის ეკონომიკურ გადარჩენაზე; ამგვარად, იგი რწმუნდება, რომ საოჯახო ძალის წარმოების ბევრად ძვირადღირებული შრომა სრულდება მხოლოდ და მხოლოდ ქალების მიერ, ოჯახის ფარგლებში. ამ სამუშაოს სრული სოციალიზირება იმაზე მაღალ საფასურსა და ტექნოლოგიურ ინვესტიციებს გამოიწვევს, ვიდრე ქალთა საოჯახო შრომასთანაა დაკავშირებული. ამგვარად, კაპიტალიზმსა და მუშას, როგორც „ოჯახის თავს“ შორის არსებული შრომითი ხელშეკრულება, გარკვეული თვალსაზრისით, ოჯახის სხვა წევრებსაც მოიცავს. ერთდროულად არსებობს როგორც შრომითი ხელშეკრულება, ისევე „სექსუალური კონტრაქტიც“, რომელიც კაცებს აძლევს თავისუფალ წვდომას ქალთა სხეულებთან და მათ შვილებთან. ამ ხელშეკრულების მეშვეობით, აუნაზღაურებელი მონები (დიასახლისები და ნებისმიერი ქალი, რომელიც საოჯახო შრომას ასრულებს) გამოყენებულნი არიან სახელფასო მონობის კვლავწარმოებისათვის (მუშა ქალებიც და კაცებიც) და ქალები იქცევიან მუშათა კლასის არსებით ნაწილად მიუხედავად იმისა, არიან თუ არა ფორმალურად დასაქმებულნი. ისევე, როგორც მათი ქმრები, ვაჟები და მამები, ისინიც იტანჯებიან კაპიტალისტური ექსპლუატაციისაგან და აწარმოებენ დამატებით ღირებულებას სამუშაო ძალის საქონელთან ერთად. ეს ის საფუძველია, რომლის მიხედვითაც „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ფემინისტები პრიორიტეტს ანიჭებენ საოჯახო საქმიანობისათვის ხელფასების მოთხოვნას, რათა სამუშაო ძალის კვლავწარმოებამ განიცადოს სრული ხელახალი ორგანიზება, როგორც ნაყოფიერმა შრომამ და აღარ გვევლინებოდეს, როგორც არაპირდაპირი სამაგიერო ქმრის ხელფასის მეშვეობით.

დელფის დასკვნები ამას, ასე თუ ისე, პირდაპირ ეწინააღმდეგება. „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ფემინისტებისაგან განსხვავებით, კრისტინ დელფი ამტკიცებს, რომ საოჯახო შრომას ითვისებს არა კაპიტალიზმი (მიუხედავად იმისა, რომ იგი ნამდვილად იღებს მისგან სარგებელს), არამედ თავად კაცები. ქალთა ნაყოფიერი/რეპროდუქციული შრომის პირდაპირი ბენეფიციარები სწორედ მისი ნათესავი კაცები (ქმარი, მამა, ძმა) ან პარტნიორები არიან. წარმოების კაპიტალისტურ წესთან ერთად არსებობს მეორეც, რომელიც ზოგადად ასეთად არ მიიჩნევა – წარმოების პატრიარქალური წესი. ეს უკანასკნელი განსაზღვრავს წარმოებით ურთიერთობებს კაცებსა და ქალებს შორის და დაფუძნებულია კაცების მიერ ქალთა საოჯახო შრომის სრულ მითვისებაზე. კაცები და ქალები ქმნიან ორ დაპირისპირებულ კლასს წარმოებითი ურთიერთობების ფარგლებში; ეს კლასები დაფუძნებულია ექსპლუატატორულ ურთიერთობაზე, რომელშიც კაცები ქალთა შრომისაგან სარგებელს იღებენ. ამ თვალსაზრისით, ქალის აღქმა, როგორც ქმრის სოციალურ კლასთან მიკუთვნებული წევრისა, გამოწვეულია პატრიარქალური პოზიციის არაკრიტიკულად მიღებისაგან, ექსპლუატაციისა და მორჩილების ურთიერთობათა მიჩქმალვის ტენდენციისაგან, ურთიერთობებისა, რომლებიც კაცებს ქალებთან აპირისპირებს. ყოველი ქალი ერთი და იგივე კლასის წევრია, ისინი ერთსა და იმავე ექსპლუატაციას განიცდიან, საოჯახო შრომის შედეგს, რომელსაც უამრავი განსხვავებული ფორმის მიღება შეუძლია იმის მიხედვით, თუ რომელ კლასს ეკუთვნის მათი მამა ან ქმარი, ბილ გეითსია იგი, თუ მაღაზიის თანამშრომელი. კაპიტალიზმს ნამდვილად შეაქვს წვლილი წარმოების პატრიარქალური წესის შენარჩუნებაში; ეს მის მიერ წარმოებიდან ქალთა გარიცხვისა და შრომითი იერარქიების დამყარების მექანიზმებით ხდება. იმის გათვალისწინებით, რომ ქალთა დისკრიმინაცია მემკვიდრეობითი და საკუთრებრივი კანონების მეშვეობით ხდება და ისინი ხშირად ირიცხებიან შრომითი ბაზრიდან, გამუდმებით არიან ზედმეტობის საფრთხის ქვეშ (მაგალითად, როგორც წესი, ისინი კრიზისის დროს სამუშაოს პირველ რიგში კარგავენ) ან იღებენ არასაკმარის ანაზღაურებას, ერთადერთი გამოსავალი, რომელსაც მათ სთავაზობენ – ქორწინებაა. თუმცა, ქორწინების დროს, ისინი მსახურებრივ ურთიერთობაში შედიან კაცებთან, რადგან ისინი თავიანთ შრომას ხელფასის ნაცვლად თავიანთი ქმრებისაგან კონტროლსა და მზრუნველობაზე ცვლიან. მონობაც სწორედ ასე მუშაობს.

საოჯახო შრომისა და ოჯახში ქალთა როლის საკითხისადმი ამ ორი მიდგომის პოლიტიკური შედეგები აშკარად ძალიან განსხვავებულია. პირველ შემთხვევაში ხაზი იმას ესმება, რომ ქალები იმავე ექსპლუატაციას განიცდიან, რომელსაც კაცები და შესაბამისად, მათთან საერთო მტერი ყავთ – კაპიტალიზმი. მუშათა კლასის დიასახლისები თავიანთი კლასის სრულუფლებიანი წევრები არიან, რადგან ისინი ასრულებენ იმ ნაყოფიერ შრომას, რომელიც აბსოლუტურად ცენტრალურია კაპიტალის საზოგადოებრივი კვლავწარმოებისათვის, მას წვლილი შეაქვს სავაჭრო ღირებულების შექმნაში და ძალიან სპეციფიკურ როლს ასრულებს შრომის კაპიტალისტური დანაწილების ფარგლებში. მიუხედავად იმისა, რომ იგი სწორად უსვამს ხაზს უზუსტობებს მარქსისტულ თეორიაში სამუშაო ძალის კვლავწარმოებაში შრომის როლის ანალიზთან მიმართებაში და ასევე სწორად აღნიშნავს ამ ასპექტის ცენტრალურობას საზოგადოებრივი კვლავწარმოებისა და კაპიტალის ფუნქციონირების მექანიზმების სიღრმისეულად გააზრებისათვის, ამ მიდგომამ საკუთარი ლოგიკა ზედმეტად შორს წაიყვანა, რამაც მისი ამჟამინდელი, საკმაოდ არაეფექტური პოლიტიკური პოზიცია გამოწვია… რასაკვირველია, რეპროდუქციასთან დაკავშირებულ შრომას არაპირდაპირი წვლილი შეაქვს სავაჭრო ღირებულების შექმნაში. მუშა ქალები და კაცები აწარმოებენ საქონელს – ხილულს თუ უხილავს – და ამ პროცესში ხარჯავენ გონებრივ, ფიზიკურ და ემოციურ ენერგიას, რომელიც უნდა აღდგეს. თუკი ეს ენერგია არ აღდგება, სამუშაო ძალა ვერ გაიყიდება, როგორც საქონელი და შესაბამისად, იგი ვერ აწარმოებს დამატებით ღირებულებას. ამ თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანი პრობლემის უგულვებელყოფას იწვევს ის ფაქტი, რომ „კაპიტალის“ პირველი ტომის მეშვიდე თავი სამუშაო ძალის კვლავწარმოებისა და მისი ღირებულების ანალიზის ფარგლებში საოჯახო შრომის საკითხს პირდაპირ არ უპირისპირდება. მიუხედავად ამისა, იმის მტკიცება, რომ საოჯახო შრომა დამატებით ღირებულებას ქმნის, ნიშნავს უგულვებელყოფას იმ საკითხისა, რომელიც მართლაც უმნიშვნელოვანესია კაპიტალიზმის მიერ ოჯახის ფორმის ცვლილების ბუნებისა და გზების გააზრებისათვის. მართლაც, ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი ისაა, რომ კვლავწარმოების სამუშაო კაპიტალისტური ბაზრის გარეთ, განცალკევებულად სრულდება, რაც ჩვეულებრივი, საზოგადოებრივად აუცილებელი შრომის შესახებ საუბარს შეუძლებელს ხდის, რადგან ამგვარი შრომა კაპიტალიზმის ფარგლებში არც ფორმალურადაა დაქირავებული და არც არაფორმალურად. ამავე თვალსაზრისით, დამატებითი ღირებულების შესახებ საუბარი რთულია სწორედ იმიტომ, რომ ერთი მხრივ, კაპიტალიზმმა ჩამოართვა ოჯახს წარმოების ერთეულის ფუნქცია, ხოლო მეორე მხრივ, მან უზრუნველყო ის, რომ სამუშაო ძალის კვლავწარმოების პროცესი, ძირითადად, ოჯახის ფარგლებში სრულდება, იგი გაძევებულია ერთგვარ სატუსაღოში, რომელიც სრულიად ჩამოშორებულია საქონლის წარმოებისა და მიმოქცევის პროცესს.

კრისტინ დელფი ამ კონკრეტულ ასპექტს მნიშვნელოვნად უგულვებელყოფს, თითქოს საკითხი ეხება მზრუნველობითი შრომის მიერ შემოთავაზებული მომსახურებების ბუნებას და არა მათ ადგილმდებარეობას საქონლის წარმოებისა და მიმოქცევის პროცესის კონტექსტში. ცხადია, საკვების მომზადება და სახლის დალაგება თავისთავად ისეთი მომსახურებებია, რომელთა გაყიდვაც საქონლის მსგავსადაა შესაძლებელია და არ არსებობს მათ ბუნებასთან დაკავშირებული ასპექტი, რომელიც ამართლებს იმ ფაქტს, რომ ისინი უფასოდაა ხელმისაწვდომი. უეჭველია, რომ ოჯახის ფარგლებში, ეს მომსახურებები უფასოდაა ხელმისაწვდომი და შესაბამისად, ისინი სრულიად ჩამოშორებულია გაცვლა-გამოცვლის სფეროს; ეს მომსახურებები არ იწარმოება და იცვლება, როგორც საქონელი. საქონელი საგანია, მაგრამ მას საქონლად აქცევს არა ამ საგნის ფიზიკური ბუნება – მნიშვნელობა არ აქვს, მსხალს განვიხილავთ, თუ კომპიუტერულ პროგრამას – არამედ მისი საზოგადოებრივი ფორმა – როგორ იწარმოება და მოიხმარება იგი.

საოჯახო შრომის ნაყოფიერი ხასიათის მტკიცებამ ნამდვილად გაუსვა ხაზი მის მნიშვნელობას მისი წარსული დაუფასებლობის წინააღმდეგ და უზრუნველყო ერთგვარი „ეფექტური“ განმარტება. პრობლემა იმაში მდგომარეობს, რომ ორივე შემთხვევაში, იგი იწვევს ანალიტიკურ დაბნეულობას, რომელსაც პოლიტიკური შედეგები მოსდევს. პირველ შემთხვევაში, ლოგიკური დასკვნა ისაა, რომ ამგვარი სამუშაო ანაზღაურებადი უნდა იყოს და მისგან ამომავალი პოლიტიკური მოთხოვნა არის „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“. თუმცა, ეს მოთხოვნა სულაც არ აყენებს კითხვის ნიშნის ქვეშ შრომის სქესობრივ დაყოფას – ის განამტკიცებს კიდეც მას – რომელსაც უდიდესი წვლილი მიუძღვის ქალთა სახლში დატყვევებაში და ამგვარად, წარმოებისაგან და ფართო საზოგადოებრივი ცხოვრებისაგან ჩამოშორებაში. მეტიც, საოჯახო საქმიანობისათვის ხელფასების შემოთავაზება აღიქმებოდა, როგორც გადასახადი საქონლის წარმოებისათვის (სამუშაო ძალის). სინამდვილეში, დიასახლისის შრომა მაინც იმ პირობების კვლავწარმოების სექტორში რჩება, რომლებიც ბაზარზე სამუშაო ძალის საქონლად არსებობას უშვებს. მაშასადამე, ხელფასების ნაცვლად, ჩვენ შემოსავლის ან მოგების (ინვესტიციისაგან, ან კერძო საკუთრებისაგან მიღებული მოგების ეკვივალენტი) შესახებ უნდა ვისაუბროთ. ამ გადმოსახედიდან, ჩვენ შევძლებთ, დავინახოთ ერთგვარი განგრძობადობა „პოსტ-მუშა“ თეორეტიკოსებში, რომლებიც მოქალაქისათვის საბაზისო, ანდაც სიცოცხლისათვის საკმარისი შემოსავლის იდეას აყენებენ. ჩვენ იმავე პრობლემას ვაწყდებით – მოქალაქის შემოსავალთან დაკავშირებული შეთავაზებები სულაც არ წარმოადგენს საფრთხეს კაპიტალისტური ექსპლუატაციის ძირითადი მექანიზმებისათვის და არ აყენებს წარმოებით ურთიერთობებს კითხვის ნიშნის ქვეშ.

მეორე შემთხვევაში, უმთავრესი პოლიტიკური შედეგი გამომდინარეობს იმ წინასწარი ვარაუდიდან, თითქოს არსებობს წარმოებითი ურთიერთობები, რომლებიც განსხვავდება კაპიტალისტურისაგან და დაფუძნებულია შრომის სქესობრივ დანაწილებაზე ოჯახის ფარგლებში. ამ შეხედულების ლოგიკური დასკვნა მდგომარეობას იმ მოსაზრებაში, თითქოს განსაზღვრული კლასი, ქალები, არსებობს მიუხედავად იმისა, ინდუსტრიული მაგნატების ცოლები არიან ისინი, თუ ყველაზე ღარიბნი და რომ მათ მტრული ურთიერთობა აქვთ კაც ექსპლუატატორთა კლასთან. ამ მიდგომის პოლიტიკური შედეგები დელფიმ თავად შეაჯამა საკუთარ ნაშრომში „ძირითადი მტერი“ (L’ennemi principal). მიუხედავად იმისა, რომ კაპიტალიზმს განსაზღვრული გზებით შეაქვს წვლილი „წარმოების პატრიარქალური წესის“ შენარჩუნებაში და შესაბამისად, მასთან ბრძოლა აუცილებელია, ქალთა „ძირითადი მტერი“ მაინც პატრიარქატია. ამ თვალსაზრისით, აუცილებელია:

  • აგრესიული კამპანია „ცრუ ცნობიერების“ საკითხის შესახებ – ეს არის კლასობრივი ცნობიერება, რომელიც განისაზღვრება კლასობრივი წევრობით წარმოების კაპიტალისტური წესის ფარგლებში, რაც ნიშნავს იმას, რომ ქალები ემხრობიან მტრულ, პატრიარქალურ კლასს (მაგალითად, საკუთარი ქმრების კლასს) ნაცვლად იმისა, რომ განავითარონ ჭეშმარიტი ცნობიერება ქალთა კლასისა, რომელიც წარმოების პატრიარქალური წესის მიერაა განსაზღვრული.
  • დემონსტრირება იმისა, თუ რატომაა ეს ცრუ ცნობიერება სახიფათო პატრიარქატის წინააღმდეგ ბრძოლისათვის და როგორ ემსახურება იგი ამ უკანასკნელის ინტერესებს.

სხვაგვარად რომ ვთქვათ, პირველ შემთხვევაში, ქალებმა უნდა შეწყვიტონ  ძირითად კაპიტალისტურ კლასებთან (მუშათა კლასი და ბურჟუაზია) მიმხრობა, რათა გააცნობიერონ თავიანთი კლასობრივი პოზიცია პატრიარქატის ფარგლებში და შესაბამისად, თავიანთი სოლიდარობა ქალებთან.

ამგვარი მიდგომა ვარაუდობს, რომ ნავთობქიმიურ მრეწველობაში დასაქმებული მუშის ცოლ დიასახლისს, რომელიც იძულებულია, იზრუნოს გადასახადებზე, ქირასა და ფილტვის კიბოზე, რომელიც სავარაუდოდ, მისი ქმრის ჯანმრთელობას ანადგურებს, მეტი საერთო მატერიალური ინტერესი აქვს ბილ გეითსის ცოლთან, ვიდრე საკუთარ ქმართან, რამეთუ ქმართან მასაც მონობრივი ურთიერთობა აქვს. რა თქმა უნდა, მართალია, რომ ქალთა ჩაგვრა მრავალ ხაზს კვეთს და ყველა საზოგადოებრივ კლასს მოიცავს. მაშასადამე, სწორია წარმოდგენა ყველა იმ ქალისათვის შრომისა, რომლებიც საერთო ინტერესების გარშემო ორგანიზდებიან, ინტერესებისა, რომლებიც ქალთა თვითგანსაზღვრებას, მათ სექსუალობასა და სხეულებს უკავშირდება. თუმცა, დიდი განსხვავებაა ამ პოზიციასა და იმ მოსაზრებას შორის, რომ ქალთა ჩაგვრა კლასობრივი პოზიციის მიუხედავად, ყოველთვის ერთი და იგივე ფორმით გვევლინება; რომ კლასის განსაზღვრა იმის მიხედვით, თუ სად ცხოვრობს და მუშაობს (ან არ მუშაობს) ქალი, ან არის თუ არა იგი მრეწველობის ხელმძღვანელი, მხოლოდ და მხოლოდ ცრუ ცნობიერების საკითხია და არა კონკრეტული მატერიალური ინტერესების გაზიარებისა. საბოლოო ჯამში, ეს არ გულისხმობს იმას, რომ საკუთარ ჩაგვრასთან გამოხმაურებისათვის საჭირო სტრატეგია ყოველი ქალისთვის ერთნაირია. მეტიც, კრისტინ დელფის ხშირად გაუსვამს ხაზი იმ ფაქტისთვის, რომ მისი მიზანი იყო არა სრულიად ქალთა ჩაგვრის სინამდვილის ანალიზი, არამედ მხოლოდ მისი ეკონომიკური ასპექტისა. თუმცა, როდესაც კაცებსა და ქალებს შორის არსებული ურთიერთობა „მონობად“ განისაზღვრება, რთულია, გავიგოთ, რატომ არ ნიშნავს ეს ცხოვრების სხვა სივრცეების განსაზღვრასაც – როგორი სიყვარული, სექსუალობა, ურთიერთობები და კავშირები შეიძლება არსებობდეს მონასა და მის მფლობელს შორის?

მატერიალისტური ფემინიზმიც და „ხელფასები საოჯახო საქმიანობისათვის“ ვერსიაც ხაზს უსვამს საოჯახო შრომის ძირითად ასპექტებს, მაგრამ მათი თეორიული მიდგომა, საერთო ჯამში, შესაძლოა, არაფერი იყოს, გარდა იმ გზების საპირისპირო ანარეკლისა, რომლებითაც რეპროდუქციისა და ქალთა ჩაგვრის როლი უმნიშვნელოდ მიიჩნეოდა მუშათა მოძრაობის უდიდესი ნაწილის მიერ. რამეთუ ამ უკანასკნელისათვის ძირითადი პოლიტიკური ფოკუსი კლასია, ეს ფემინისტი ავტორები ცდილობენ, გენდერი კლასად აქციონ. შედეგი იგივეა, საპირისპირო გადმოსახედებიდან: გენდერი მცირდება და იქცევა მხოლოდ კლასად, პირველ შემთხვევაში – მუშათა კლასად, მეორეში კი – პატრიარქალურ კლასად, რომელიც სპეციალური მიზნისთვისაა შექმნილი. ამ გზით, რეპროდუქციის სფერო იძირება წარმოებაში და ამგვარად კარგავს საკუთარ სპეციფიკურობას.

თუმცა, გვრჩება ეჭვი იმის შესახებ, შესაძლებელია თუ არა სხვა მიდგომის არსებობა, მიდგომისა, რომელიც არ უარყოფს პოლიტიკური ეკონომიკის კრიტიკის კატეგორიებს, თუმცა, იაზრებს არა მხოლოდ იმას, რომ ეს კატეგორიები არასაკმარისია გენდერის სინამდვილის სრულად გასააზრებლად, არამედ იმასაც, რომ მათი მექანიკურად გამოყენება არც შესაძებელია და არც გამოსადეგი.

მთარგმნელი: ნესტან მღებრიშვილი

ავტორი: სინცია არუზა

პროექტის ფინანსური მხარდამჭერია “ქალთა ფონდი საქართველოში”