როგორ მოკლა “სექს-შრომამ” მსხვერპლი

ავტორი: რაქელ როზარიო სანჩესი
მთარგმნელი: აია ბერაია

 

გოგონებს სწავლა უნდათ – ეს ნათელია. Al Jazeera-ს სტატიაში, “გოგონათა განათლება სამხრეთ სუდანში,” რომლის ავტორიც ფოტოგრაფი სარა ჰილტონია და რომელიც “ქალთა საერთაშორისო მედია ფონდმა” დააფინანსა, იკვეთება, რომ სამხრეთ სუდანის უნითის შტატში გოგონებს განათლების მიღება სურთ.

ამ გოგონების ისტორიები გასაოცარია. 12 წლის მერი ფერმერების ქალიშვილია და ექიმობაზე ოცნებობს. აჯოკსაც ექიმობა სურს. იგი 16 წლისაა და ორი და ჰყავს, მაგრამ სკოლაში სიარულს ამჟამად მხოლოდ ის ახერხებს. 14 წლის მელანის ფოტოგრაფობა უნდა. ვიოლა, სუზენი და დაიანა ტექნიკურ სკოლაში მექანიკურ ინჟინერიას სწავლობენ. ჯეიჰანი ეკონომიკას სწავლობდა, სანამ დაორსულდებოდა და სწავლისთვის თავის დანებება მოუწევდა.

იმ პრობლემების სია, რომლებსაც გოგონები განათლების მიღების მცდელობისას აწყდებიან, საკმაოდ გრძელია. მათ რეგიონში კონფლიქტები, სიღარიბე და შიმშილი ბატონობს.

“ძალიან რთულია, სკოლაში იარო, როცა გშია. არც საუზმე გვაქვს და არც სადილი, ვახშამი კი მხოლოდ ხანდახან,” ამბობს 15 წლის აბული.

გარდა ამისა, პრობლემებს შორისაა იძულებით გადაადგილება, ადრეული ქორწინება და სექსუალური ექსპლუატაცია. ბევრმა გოგონამ მშობლები დაკარგა და თავის გატანა თვითონ უწევს. გლადისი, მათი ერთ-ერთი მასწავლებელი ამბობს, რომ გოგონები მენსტრუაციის დროს ჰიგიენურ საფენებს ვერ ყიდულობენ და ამიტომ ამ პერიოდშიც სკოლის გაცდენა უწევთ. მაშინაც კი, როდესაც განათლება ხელმისაწვდომია, გოგონები სტიგმატიზებულნი არიან: “თუ სკოლაში ივლიან, ისინი ქორწინებისთვის გამოუსადეგრად, უწმინდურებად მიიჩნევიან,” განმარტავს გლადისი.

მიუხედავად ამ ყველაფრისა, ამ გოგონების მისწრაფება და მიზანდასახულობა, რომ განათლება მიიღონ, უდაოდ შთამაგონებელია. სუზენს დავალების შესრულება უჭირს, რადგან მის ოჯახში განათლებული არავინაა. ამის მიუხედავად იგი ოცნებობს, რომ ერთ დღესაც თავისი ქვეყნის განათლების მინისტრი გახდება. “ჩვენ ვამაყობთ იმით, რომ ქალები ვართ,” ამბობენ ვიოლა, სუზენი და დაიანა.

ამიტომაც გამიკვირდა, როდესაც 14 წლის ჯესიკას ფოტოზე ჰილტონის დართული წარწერა წავიკითხე:

“ჯესიკას მრავლობითი პიროვნული აშლილობა აქვს. იგი ჯუბაში, თავშესაფარში ცხოვრობს, სადაც 50 სხვა სოციალურად დაუცველ გოგონასთან ერთად მზრუნველობის ქვეშ იმყოფება და განათლებას იღებს. თავშესაფრის დამფუძნებელი ამბობს, რომ ახალგაზრდა გოგონებში სექს-შრომა ნორმალიზებულია და ისინი თითო კლიენტისგან დოლარზე ნაკლებს იღებენ. დამფუძნებლის მიზანია, რომ გოგონებს შემოსავლის მიღების ალტერნატიული გზები ასწავლოს.”

ეს აბზაცი უაზრობად მომეჩვენა. გარკვეული დრო დამჭირდა, რათა მივმხვდარიყავი, თუ რამ გამოიწვია ჩემი დაბნევა. თავიდან ვიფიქრე, იქნებ “სექს-შრომა” თავშესაფრის დამფუძნებელმა ახსენა-მეთქი. მაგრამ გამომდინარე იქიდან, რომ ჰილტონი ამ ტერმინს სტატიაში კიდევ ორჯერ იყენებს, ვასკვნი, რომ ეს მისი შერჩეული სახელდებაა.

სხვა ფოტოს ქვეშ ჰილტონი წერს:

“გოგონები თავშესაფარში ბატუტზე თამაშობენ. ობოლთა სახლში 50-მდე გოგონა ცხოვრობს, რომლებიც იქ მოხვედრამდე გაიტაცეს და საშინაო შრომის შესრულებას აიძულებდნენ, სექსუალურ ექსპლუატაციას უწევდნენ ან იძულებით ჩართეს სექს-სამუშაოში.”

ამგვარ წინადადებებს ვიღებთ მაშინ, როდესაც “სექს-შრომის” დასავლური ნარატივის ექსპორტს ვახდენთ და ვცდილობთ, მისი, როგორც სექსით ვაჭრობაზე საუბრის მეთოდის, უნივერსალიზაცია მოვახდინოთ. საიდან მოვიდა ეს ენა?

დორხენ ა. ლაიდჰოლტი, “ქალების ტრეფიკინგის საწინააღმდეგო კოალიციის” (CATW) თანადამფუძნებელი ამბობს, რომ ეს ტერმინი COYOTE-ის წარმომადგენელს, პრისილა ალექსანდერს ეკუთვნის. იგი წერს: “პრისილა ალექსანდერმა შეუვალი სახით განაცხადა, რომ ბენინგტონ კოლეჯში გატარებული ოთხი წელი მას უფლებას აძლევს, ეს სახელი ატაროს.” COYOTE აბრევიატურაა და იშიფრება როგორც Call Off Your Old Tired Ethics (“მოგვაშორეთ თქვენი მოძველებული ეთიკა”); ეს არის ორგანიზაცია, რომელიც თავს “სექს-მუშაკთა” გლობალურ ხმად აცხადებს, თუმცა გარკვეულ ეტაპზე, მისი 300 000 წევრიდან მხოლოდ 3% იყო პროსტიტუციაში ჩართული ქალი.

ასე რომ “სექს-შრომის” პოპულარიზაცია უკავშირდება ქალს, რომელსაც სექსის ინდუსტრიაში მუშაობის გამოცდილება არ ჰქონია (ალექსანდერმა განაცხადა: “მე პირდაპირი მნიშვნელობით, მეძავად არასდროს მიმუშავია… თუმცა ერთ დროს სტიგმატიზებული ვიყავი, როგორც ბოზი”). მიუხედავად ამისა, ტერმინი იმდენად ნორმალიზებული გახდა, რომ Al Jazeera და “ქალთა საერთაშორისო მედია ფონდი” მისაღებად მიიჩნევენ, ის 14 წლის დაობლებულ გოგონასთან მიმართებაში გამოიყენონ, რომელსაც თავის გამოსაკვებად კლიენტებისგან გადახდილი “დოლარზე ნაკლები” სჭირდება.

ტერმინებს “სექს-შრომა” და “სექს-მუშაკი” ბევრი კეთილგანმზრხველი ადამიანი იყენებს, რადგან მიიჩნევენ, რომ ეს პოლიტიკურად კორექტულია და პროსტიტუციაში ჩართული ქალებისა და გოგონების ღირსებას ინარჩუნებს. ისინი ფიქრობენ, რომ თუკი პროსტიტუციას შრომას დაარქმევენ, ამით პატივისცემას იჩენენ და პროგრესულები არიან. როგორც ჩანს, ყველას ავიწყდება, რომ შრომის უფლებებს (ე.ი. სამუშაოს) მშრომელებისგან გარკვეული სტანდარტებისა და პასუხისმგებლობების მოთხოვნაც მოყვება.

თუკი უნითიში მცხოვრები გოგონები სექს-მუშაკები არიან და არა დაუცველი ბავშვები, მაშინ ეს იმას ნიშნავს, რომ ნებისმიერ კაცს, რომელსაც მათ სხეულებზე ხელი მიუწვდება, შეუძლია თავისი “დოლარზე ნაკლების” უკან დაბრუნება მოითხოვოს, თუ სექსუალური აქტი არ მოეწონება?

მოდით, ნუ ვიქნებით მაღალფარდოვნები: მაინც რას ვამბობთ, როდესაც საზარელ სიღარიბეში მცხოვრებ 14 წლის ბავშვს “სექს-მუშაკს” ვუწოდებთ?

როგორ ხდება, რომ გოგონებს, რომლებიც სიღარიბეში ცხოვრობენ და კაცები სექსისთვის დოლარზე ნაკლებს უხდიან, “სექს-მუშაკებად” ვხედავთ და არა დაუცველ, ექსპლუატირებულ ბავშვებად?

შვედი ჟურნალისტი კაისა ეკის ეკმანი ფიქრობს, რომ იმის გასაგებად, თუ როგორ ჩანაცვლდა პროსტიტუციის ექსპლუატაციად განხილვა “სექს-შრომის” ცნებით, მის უკან მდგარ პოლიტიკურ იდეოლოგიას უნდა შევხედოთ. თავის წიგნში “ყოფა და გაყიდვადად ყოფნა”, ეკმანი წერს, რომ “სექს-შრომის” ნარატივი ნეოლიბერალური მემარჯვენეობისა და პოსტმოდერნისტული მემარცხენეობის სიმბიოზია. ეკმანის მიხედვით, ცივი ომის დასრულებისა და კომუნიზმის დაცემის შემდეგ, მემარცხენეებმა კაპიტალიზმის თითქმის გლობალურ დომინაციას “თავიანთი მარცხის ტრიუმფად შენიღბვით” უპასუხეს. ნაცვლად იმისა, რომ უსამართლობას თავს დასხმოდნენ, მემარცხენეების ნაწილმა (მათ შორის ფემინიზმშიც) ამჯობინა, რომ სტატუს კვოს რეინტერპრეტირება მოეხდინა, როგორც სუბვერსიულისა და მარგინალიზებულის. “პოსტმოდერნისტულმა მემარცხენეობამ და ნეოლიბერალურმა მემარჯვენეობამ უხმო შეთახმება დადეს,” განმარტავს ეკმანი, “მემარჯვენეები ძალაუფლებას იღებენ და სანაცვლოდ, პოსტმოდერნისტი მემარცხენეები სახეს ინარჩუნებენ” იმით, რომ თავიანთი ენით ძალაუფლებას საფუძვლიანად ნიღბავენ:

“… ნეოლიბერალური მემარჯვენეობა ენას იყენებს იმისთვის, რათა პროსტიტუცია თავისუფალ ბაზარზე თავისუფალ არჩევანად განსაზღვროს.  პოსტმოდერნისტული მემარცხენეობა, რომელსაც ენით თამაში მოსწონს და პოლიტიკურ მოქმედებას ერიდება, სექს-ინდუსტრიას იმ საბაბით არ უპირისპირდება, რომ მარგინალიზებული ადამიანების ხმას უნდა მოვუსმინოთ.”

პრინციპების ამგვარი ღალატი ქმნის იმ სიტუაციას, რომელიც Al Jazeera-ს სტატიაშია ასახული. არსებობს თუ არა ვითარება, როცა აღარც ნეოლიბერალური მემარჯვენეობა და არც პოსტმოდერნისტული მემარცხენეობა აღარ ეცდებიან სოციალური დაუცველობა შენიღბონ იმისთვის, რომ სისტემურ ჩაგვრას არ დაუპირისპირდნენ? მაინც რატომ არ სურთ, რომ დაუცველობა აღიარონ?

მარტივად რომ ვთქვათ, ეს იმიტომ ხდება, რომ “სექს-შრომის” ნარატივის მიხედვით, დაუცველი ადამიანი არ არსებობს. ისაუბრო დაუცველობაზე, ნიშნავს, აღიარო სისტემის ნაკლოვანებები – შეარყიო ის მითი, რომ სტატუს კვო კარგად მუშაობს. ამის თავიდან ასაცილებლად საჭიროა, სახე უცვალო იმ სიტყვებს, რომლებსაც ჩაგვრის აღწერისთვის არსებითი მნიშვნელობა აქვთ: ესენია “მსხვერპლი” და “დაუცველი”. ბოლოსდაბოლოს, თუ მსხვერპლი არ არსებობს, ვერც მოძალადე იარსებებს.

ეკმანი წერს, რომ ძალაუფლებისა და ჩაგვრის ამგვარ შენიღბვას ორგვარი სახე აქვს. პირველი ისაა, რომ სიტყვა “მსხვერპლის” დემონიზაციას ვახდენთ იმგვარად, რომ ის პასიურობის, სისუსტისა და აპათიის სინონიმად იქცევა. ამგვარად მსხვერპლობა ძალაუფლებრივ დინამიკას (მსხვერპლი-მოძალადე) კი აღარ ასახავს, არამედ პიროვნული მახასიათებელი ხდება. “ჩვენ გვეუბნებიან, რომ მსხვერპლი, თავისი არსით, სუსტი, პასიური და უმწეოა,” წერს ეკმანი. ეს კარიკატურა იმდენად არამიმზიდველია, რომ არასდროს არავის მოუნდება მასთან ასოცირება, ხოლო ექსპლუატაციის ან ძალადობის შემთხვევაში მისი გამოყენება თავისთავად შეურაცხმყოფელი ხდება.

ეს ლოგიკა იქამდე მივიდა, რომ თვით სიტყვა “მსხვერპლის” გაუქმებას ცდილობენ. ნებისმიერი მოქმედება (“მან თავის სუტენიორს შეაგინა”) და თუნდაც უმოქმედობა (“მან თავი მიაბრუნა და დაელოდა, როდის დამთავრდებოდა ეს”) ჯადოსნურ სიტყვად – “აგენტობად” – იქცევა. ეს აშკარად ყალბი დიქოტომიაა, რადგან ყველამ ვისაც ძალადობის პრევენციაზე უმუშავია, იცის, რომ არ არის აუცილებელი, 24 საათის განმავლობაში თავზე იარაღი გქონდეს მიდებული, იმისთვის რომ ძალადობა რეალური იყოს. ძალადობა და ჩაგვრა ბევრად უფრო ვერაგია, ვიდრე ის აბსურდული სტერეოტიპული დასკვნა, რომ თუ ჩაგვრას ვერ ვხედავთ, ის არ არსებობს.

მაგრამ გაძლიერებისა და პროგრესულობის ფასადს უკან მსხვერპლის დადანაშაულების მავნებლური მენტალობაა, რადგან, როგორც ეკმანი წერს, მას საფუძვლად შემდეგი აზრი უდევს: “მსხვერპლობა სუსტებისთვისაა; ის, ვინც მოხერხებული და გაცნობიერებულია, მსხვერპლი არ გახდება.” მორიგი რიტორიკული გადატრიალება პატრიარქატისგან!

დაუცველობის უარყოფის ყველაზე მავნე ასპექტი ალბათ მოუწყვლადი პიროვნების მითის შექმნაა. რაც არ უნდა მოხდეს, “მოუწყვლადი პიროვნება” მსხვერპლი ვერასდროს იქნება. როგორ ჩაგვრასაც არ უნდა განიცდიდეს ადამიანი, მას დაქვემდებარებულის პოზიციაში ვერ განვიხილავთ… რაც ჩაგვრის სისტემისთვის მეტად ხელსაყრელია. სამაგიეროდ, მოუწყვლად პიროვნებას თავისი სიძლიერის გამო განადიდებენ. “ეს არის ნეოლიბერალური ვერსია ძველი მითისა ძლიერ მონაზე, გაუხეშებულ მუშათა კლასის ქალზე, შავკანიან ‘სუპერქალზე’, სქელკანიან კოლონიზებულ ქალზე, რომელიც ცემისა და გამათრახების მიმართ უგრძნობია,” წერს ეკმანი.

ჩვენს შემთხვევაში, “მოუწყვლადი პიროვნება” სამხრეთ სუდანში, თავშესაფარში სხვა ობლებთან ერთად მცხოვრები თინეიჯერი გოგონაა, რომელმაც როგორღაც უნდა ისწავლოს “შემოსავლის მიღების ალტერნატიული გზები”, რადგან დასავლეთიდან ექსპორტირებული “სექს-შრომის” ცნების მიხედვით, ჩაგვრიდან თავის დაღწევაზე პასუხისმგებლობა თავად მას ეკისრება. მოუწყვლად პიროვნებას წარმოადგენს ჰილტონის სტატიაში ნახსენები ყველა გოგონა, რომელთაც ძალიან უნდათ, რომ განათლება მიიღონ, მაგრამ ამის ნაცვლად “სექს-მუშაკის” იდენტობა ენიჭებათ იმ ანგლო-საქსური ლინზის გამოყენებით, რომელიც აშკარა გაუპატიურებაზე, ძალადობასა და ექსპლუატაციაზე მითითების ნაცვლად რიტორიკულ თამაშებს მიმართავს.

აჩალ აროპი 17 წლისაა. მას ღრმა და ნათელი სათქმელი აქვს:

“ყველაზე საშინელი იმის გაგებაა, რომ ყველა ამ გოგონას აუპატიურებენ… თუ მე ფეხზე დავდგები, ეს გოგონებიც დადგებიან… ისინი ყველაზე მეტად დაიტანჯნენ.”

ეს ძლიერი და მნიშვნელოვანი ანალიზია. აჩალი არ უფრთხის, რომ ძალადობას თავისი სახელი დაარქვას – მან იცის, ეს რა არის. იგი ძალაუფლების შესანიღბად ევფემიზმებს არ იყენებს. იგი ვერ ხედავს საჭიროებას, პატრიარქატში გოგოდ დაბადების მატერიალური რეალობა დამალოს. მიხარია, რომ ამ ღია ფემინისტურ ანალიზს ვკითხულობ. რატომ არ უნდა ვისწავლოთ ამ გოგონებისგან? ისინი აშკარად უფრო მამაცები და გულწრფელები არიან, ვიდრე უამრავი “ნეიტრალური” რეპორტიორი.

ორგიანალი ტექსტი გამოქვეყნდა შემდეგ ბმულზე

პროექტის ფინანსური მხარდამჭერია “ქალთა ფონდი საქართველოში”