თავი IV

სიღარიბის აღმოფხვრა ბოლო საუკუნის განმავლობაში საერთაშორისო განვითარების სააგენტოებსა და ეროვნული მთავრობების მთავარი საზრუნავი იყო. მას შემდეგ, რაც ბევრი ქვეყანა გლობალური ეკონომიკის გარდაქმნის უარყოფითი განაწილების გავლენის მოწმე გახდა, განვითარებულ საზოგადოებაში სიღარიბის შემცირებისადმი ინტერესი გაიზარდა.

ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში ბევრ ქვეყანაში შემცირდა სიღარიბე; ამასთან, იგი გაიზარდა მოწინავე ქვეყნებში 1990-იანი წლებიდან. შემოსავლიანი სიღარიბის ზღვარი განისაზღვრება, როგორც შემოსავლის დონე გარკვეულ ზღვარს ქვემოთ. სიღარიბის სტანდარტული ზომები აწარმოებენ ინდიკატორებს არსებული რესურსებისა და საჭიროებების შედარების მიხედვით. მინიმალური საჭიროებები და რესურსები, რომლებიც საჭიროა სიღარიბის თავიდან აცილებისთვის, განსხვავებულია სხვადასხვა განზომილებებში. ძირითადი საჭიროებების რაოდენობრივი შეფასება, ფულის შემოსავალი / მოხმარება (განხარჯვა) გამოიყენება სიღარიბის გასაზომად. ამას სიღარიბისადმი მონეტარულ მიდგომას უწოდებენ. სიღარიბისადმი მონეტარული მიდგომით, სიღარიბის სტატუსი განისაზღვრება, როგორც არასაკმარისი ფულადი რესურსი, რომელიც იზომება შემოსავლის ან მოხმარების ხარჯების მიხედვით, ანუ დეფიციტის პირობებში ყოფნა ან შემოსავლის / მოხმარების არაადეკვატური მაჩვენებელი გარკვეულ ზღვრულ დონეზე. ამრიგად, სიღარიბე აღნიშნავს ძირითადი საჭიროებების ნაკლებობას. ძირითადი საჭიროებები შეიძლება განისაზღვროს როგორც ვიწროდ, როგორც კვების (ყოველდღიური კალორიული) საჭიროებები, მაგრამ ასევე შეიძლება გაფართოვდეს, ტანსაცმლისა და თავშესაფრის ღირებულების გათვალისწინებით, საკვების გარდა. საზოგადოებაში არსებობს ორი განსხვავებული მიდგომა სიღარიბის ხაზის ან ბარიერის გაზომვისთვის: 1) აბსოლუტური ბარიერი გამოითვლება როგორც საქონლისა (პროდუქტის) და მომსახურების კალათის ღირებულება, რაც საჭიროა საზოგადოებაში ცხოვრების მინიმალური სტანდარტისთვის. გლობალურ დონეზე, აბსოლუტური დონე, როგორიცაა დოლარი დღეში, წარმოადგენს აბსოლუტურ ბარიერს. 2) ფარდობითი ბარიერი არის შემოსავლის დონე, რომელიც ყველაზე ტიპიურია საზოგადოებაში. იგი ასახავს საზოგადოებაში არსებული მოხმარების სტანდარტებს. ეს ბარიერი განისაზღვრება საშუალო საყოფაცხოვრებო განკარგვადი შემოსავლის 60 პროცენტზე ევროკავშირის ქვეყნებში (საყოფაცხოვრებო შემოსავალი კორექტირებულია შინამეურნეობების ზომით ეკვივალენტობის მასშტაბის გამოყენებით). მოსახლეობა, რომელსაც საშუალო შემოსავლით დაზუსტებული ოჯახის შემოსავლის 60 პროცენტზე ნაკლები შემოსავალი აქვს, სიღარიბის რისკის ქვეშ მყოფ მოსახლეობად ითვლება. OECD– ის ქვეყნებში განისაზღვრება შინამეურნეობების განკარგვადი შემოსავლის 40 პროცენტი, 50 პროცენტი და 60 პროცენტი. სიღარიბის ბარიერის დადგენის შემდეგ, შეიძლება შეფასდეს როგორც სიღარიბის მაჩვენებელი, ასევე სიღარიბის სიმძიმე ორი გზით:

ა) მთავარი თვლის ზომა: მოსახლეობის წილი, მაგალითად, დღეში ორი დოლარი ან ნაკლები, გამოკლებული სიღარიბის ქვეშ მყოფი მოსახლეობის თანაფარდობა მთელ მოსახლეობაზე.

ბ) სიღარიბის ინტერვალი და სიმძიმის დონე: უფსკრული ღარიბთა საშუალო შემოსავალსა და სიღარიბის ზღვარს შორის.

უკიდურესი სიღარიბის საზომი, რომელიც ფართოდ გამოიყენება საერთაშორისო შედარებებში არის დოლარი დღეში ან ორი დოლარი დღეში, რომელიც შემოღებულია მსოფლიო ბანკისა და გაეროს სტატისტიკური განყოფილების ერთობლივი პროგრამით. ასევე, ცალკეული ქვეყნები იყენებენ სხვადასხვა მეთოდებს, ძირითადი მოთხოვნილებების მეთოდის საფუძველზე და ითვალისწინებენ საკვებს, ტანსაცმელს და თავშესაფარს ან ითვლიან საკვების მიღების მეთოდებს. ამ შეფასებებში საყოფაცხოვრებო შემოსავალი / მოხმარება გამოიყენება როგორც კეთილდღეობის ინდიკატორი და საჭიროების ბარიერები განისაზღვრება ოჯახის დონეზე. მონეტარული მიდგომის გამოყენებით სიღარიბის გავლენის ძირითადი კრიტიკა არის ის, რომ ისინი არ გამორიცხავენ სოციალური დახმარებს რესურსებს, როგორც კეთილდღეობის მაჩვენებელს და მიდგომა შემოიფარგლება მხოლოდ  ოჯახის კერძო შემოსავლით.

შინამეურნეობების დონის მიხედვით გამოთვლილი შემოსავლის საფუძველზე აბსოლუტური სიღარიბის განსაზღვრის პოლიტიკა  კვლავ დომინირებს, მიუხედავად სხვადასხვა ხარვეზებისა და კრიტიკისა. კრიტიკოსების მტკიცებით, სიღარიბე არც აბსოლუტურია და არც სტატიკური. ეგრეთ წოდებული „ღარიბი“ არ არის ერთგვაროვანი ჯგუფი და სტრატეგიის შემუშავების უმეტესობაში არ ფიგურირებს ხალხის საკუთარი შეხედულება მათივე მდგომარეობის შესახებ.

არასაკმარისი შემოსავალი სულაც არ ნიშნავს, რომ ადამიანი უმუშევარია. ხალხი შეიძლება სიღარიბეში ცხოვრობდეს, მიუხედავად იმისა, რომ ბაზარზე სამუშაო აქვთ. ამ მდგომარეობას სამუშაო სიღარიბეს უწოდებენ. სამუშაოს ქონა შეიძლება არ იყოს საკმარისი სიღარიბისგან თავის დასაღწევად შრომის ბაზარზე არსებული პოლიტიკისა და პირობების გამო, ანუ დაბალი ხელფასი, მაღალი და მუდმივი უმუშევრობის დონე, სამუშაო არახელსაყრელი პირობები და დროებითი სამუშაოების გავრცელება.

სქესი და სიღარიბე

სიღარიბის შესახებ კვლევა ხაზს უსვამს გენდერული უთანასწორობის მნიშვნელობას საყოფაცხოვრებო რესურსების ხელმისაწვდომობასა და განაწილებაში. იგი იკვლევს, თუ როგორ იცვლება სიღარიბის ტვირთი ერთი და იმავე შინამეურნეობის ქალ და კაც წევრებს შორის. სიღარიბის სტანდარტული ზომები არ განიხილავენ სქეს და უგულებელყოფენ საშინაო ოჯახურ უთანასწორობას. შეუძლებელია თვალყური ადევნოთ, იმას თუ როგორ განსხვავებულად განიცდიან ინდივიდები სიღარიბეს შინამეურნეობებში. ინდივიდი შეიძლება კლასიფირდეს ღარიბად მაშინაც კი თუ სტანდარტული საზომით მისი საოჯახო მეურნეობა არ არის ღარიბი. კვლევისა და პოლიტიკის ბოლოდროინდელი მოვლენები ძირითადად ემყარება სოციალურ მეცნიერთა მიერ ახალი მეთოდებით შემუშავებულ სტანდარტებს. გენდერის და სიღარიბის შესახებ კვლევამ დიდი წვლილი შეიტანა ეკონომიკაში. 1970-იანი წლებიდან შემდეგ ამ სფეროებში ჩატარებულმა კვლევებმა ხელი შეუწყო ბევრი პერსპექტივის წარმოჩენას გენდერული და სიღარიბის საკითხებზე: გენდერული უთანასწორობა შრომის ბაზარზე და შინამეურნეობებში; ეკონომიკური პოლიტიკის გენდერული შედეგები; გენდერული განსხვავებები სიღარიბის ტვირთის მხრივ; და როგორ ახასიათებს გენდერული უთანასწორობა სიღარიბეს. კვლევის ამ ინოვაციურმა მიდგომამ გამოიწვია სიღარიბის ფემინიზაციის ახლა უკვე კარგად ცნობილი კონცეფცია, რომელიც არის ”ემპირიული გამოხატულება იმისა, რომ ქალები, კაცებთან შედარებით, ზოგადად განიცდიან შემოსავლიანი სიღარიბის (income poverty)  უფრო მაღალ დონეს და რომ ქალთა სიღარიბე უფრო გამოხატულია, ვიდრე მამაკაცთა და, დროთა განმავლობაში, ქალებში სიღარიბის შემთხვევები იზრდება მამაკაცებთან შედარებით ”(Çağatay, 1998, გვ. 2). ამ ნაკლის ნაწილობრივ დასაძლევად და ქალთა სიღარიბის დონის დასადგენად, კვლევის ერთი მიმართულება ფოკუსირებულია ოჯახებზე სადაც მამაკაცების მაგივრად ქალები არიან მთავარი შემომტანები, რათა მოხდეს სიღარიბის გაზომვა სქესის მიხედვით. ისეთ ოჯახებზე ფოკუსირება სადაც ქალები არიან მთავარი შემომტანები ცხადყოფს, რომ ისინი სიღარიბის, სოციალური გარიყულობის და სხვა დაბრკოლებების უფრო მეტ რისკს განიცდიან. ფემინისტი ეკონომისტები აკრიტიკებენ მსგავს თემატიკაზე ფოკუსირებას იმის გამო, რომ მან ვერ შეძლო საფუძვლიანად აესახა ქალთა სიღარიბე ისეთ ოჯახებში სადაც მთავარი შემომტანი მამაკაცია. ამგვარი მიდგომა მოითხოვს ინსტრუმენტებს, რომლებიც განსაზღვრავს შიდა საყოფაცხოვრებო გენდერულ უთანასწორობასა და სიღარიბეს შორის კავშირებს.

ემპირიული დასკვნებიდან არ გამოირჩეოდა მკაფიო კავშირი ქალის ხელმძღვანელობასა (შემომტანობას) და სიღარიბეს შორის. გარდა ამისა, ფემინისტი მეცნიერები აშკარად აცხადებენ, რომ სიღარიბის ფემინიზაციის კონცეფცია უნდა გასცდეს სიღარიბის გაგებას, როგორც მხოლოდ ფულადი შემოსავლის არარსებობას. ასევე, ჩრდილში ექცევა ისეთი არაფორმალური სამუშაო რაც ოფიციალურად არ არის ანაზღაურებადი (სურათი 6A.8).

სიღარიბის ფემინიზაცია – რომელიც სცილდება ქალის სათავეებთან დაკავშირებულ მიდგომას – მიუთითებს გენდერული უთანასწორობის მრავალგანზომილებიან ასპექტებზე, მათ შორის საყოველთაო საკუთრებაში არსებულ სოციალურ რესურსებზე წვდომის არარსებობაზე, ავტონომიურობის არარსებობაზე და ადამიანის სიცოცხლეზე ზემოქმედი გადაწყვეტილებების კონტროლის ძალაუფლების არარსებობაზე (Çağatay, 1998 , 2001). დიაგრამა 6A.9 გვიჩვენებს იმ ქვეყნების რაოდენობას, სადაც სამუშაო ასაკის ქალები უფრო მეტად ცხოვრობენ ღარიბ ოჯახებში და, ამრიგად, მათზე გავლენას ახდენს მაკროეკონომიკის უარყოფითი მხარეები. ნახაზი ასევე ხაზს უსვამს იმას, რომ საშუალოდ ქალები უფრო ღარიბ ქვეყნებში ღარიბ ოჯახში ცხოვრობენ, ამიტომ სიღარიბის ტვირთი უფრო მეტად ქალებს ეკისრებათ ვიდრე მამაკაცებს.

ამ შეხედულებებმა ძალზე დიდი გავლენა მოახდინა სიღარიბის კვლევის ფოკუსირებაზე მხოლოდ პირადი შემოსავლის / მოხმარების ნაკლებობაზე, რომელიც მოიცავს ფართო საზოგადოების, სოციალური რესურსებისა და სერვისების ხელმისაწვდომობის შესაძლებლობებს, ავტონომიას და ადამიანის ღირსებას. შესაბამისად, სიღარიბე ხელახლა განისაზღვრება, როგორც ადამიანის სიღარიბე, რაც ხოლოდ აუცილებელი მატერიალური კეთილდღეობისთვის საჭირო ნივთების არქონას არ მოიაზრებს. ადამიანის სიღარიბე შეიძლება განისაზღვროს ადამიანის განვითარების ყველაზე ძირითადი შესაძლებლობებისა და არჩევანის უარყოფით – ხანგრძლივი, ჯანსაღი, შემოქმედებითი ცხოვრების წარმართვა და ცხოვრების წესი, თავისუფლება, ღირსება, თვითშეფასება და სხვისი პატივისცემა (ადამიანის განვითარება) ანგარიში, 1997, გვ. 5).

არჩევანისა და შესაძლებლობების სიღარიბე და უქონლობა უფრო ინფორმაციულია, ვიდრე შემოსავლიანი სიღარიბე მათთვის ვინც სტრატეგიას შეიმუშავებს, რადგან ადამიანთა სიღარიბემ შეიძლება მიუთითოს იმ სიღარიბის წყაროებსა და მიზეზებზე და ამით პირდაპირ გაამარტივოს  სიღარიბის დაძლევის სტრატეგიების შემუშავება. საშემოსავლო სიღარიბისგან განსხვავებით, ადამიანური სიღარიბე მრავალგანზომილებიანია, შემოსავალი სხვათა შორის მხოლოდ ერთი ცვლადია. ადამიანის სიღარიბის კომპოზიციური ინდექსის (HPI) სამი სვეტი, რომელიც გამოიყენება გაზომვისას, წარმოადგენს ჯანმრთელი ცხოვრების, განათლების ხელმისაწვდომობისა და ცხოვრების ღირსეული დონის მაჩვენებლებს.

სიღარიბე ასევე უკავშირდება მაკროეკონომიკურ დაუცველობას ან მაკროეკონომიკური შოკის გავლენას შინამეურნეობებზე და ამ შოკის ქვეშ მყოფ ქვეყნებს. როგორც Seth and Ragab (2012) აღნიშნავენ, უარყოფითი მაკროეკონომიკური შოკი არა მხოლოდ ზრდის სიღარიბეში ჩარჩენილ ოჯახებს, არამედ მათ ასიმეტრიული გავლენა აქვთ ღარიბი ოჯახების შემოსავლებზე. მართლაც, ასეთ ოჯახებში შემოსავალი რეცესიის დროს შედარებით უფრო იკლებს, ვიდრე გაფართოების დროს. მსგავსი არასტაბილურობა ღარიბ ოჯახებს უბიძგებენ ჯანმრთელობისა და განათლების ხარჯების შემცირებაში გაჭირვების დროს და, სავარაუდოდ, ეს ხანგრძლივ გავლენას ახდენს მსგავსი ოჯახების პროდუქტიულობაზე.

სეტი და რაგაბი ამტკიცებენ, რომ შოკის დაძლევის ეს ასიმეტრიული რეაქცია გულისხმობს იმას, რომ ღარიბი ოჯახების უფრო მაღალი წილის მქონე ეკონომიკას საშუალო პროდუქტიულობა და ეკონომიკური ზრდა ექნება. შესაბამისად, სიღარიბის მაღალმა მაჩვენებელმა შეიძლება გააძლიეროს შოკის გავლენა ეკონომიკურ ზრდაზე და გაზარდოს მაკროეკონომიკური მოწყვლადობა, რაც ამ ეკონომიკას პოტენციურად მოაქცევს დაბალი ზრდისა და მაღალი სიღარიბის მანკიერ ციკლში. ამ არგუმენტის ერთ – ერთი შედეგი არის პოტენციური ასიმეტრია გენდერებს შორის, როდესაც უარყოფითი მაკროეკონომიკური შოკი გავლენას ახდენს ინდივიდებზე და ოჯახებზე.

მთარგმნელი: ნუცი კაჭახიძე

წყარო:  გვ.141

https://www.unwomen.org/-/media/headquarters/attachments/sections/library/publications/2017/un-women-gender-and-economics-training-manual-en.pdf?la=en&vs=56აუნაზღაურებელი შრომაქალები